Nowelizacja ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej – co się zmieniło?

Nie powinno to dziwić. Tak obszerne i kompleksowe akty prawne rzadko pozostają niezmienione po pierwszych miesiącach ich stosowania. To właśnie praktyka pokazuje, które rozwiązania wymagają doprecyzowania, które przepisy budzą wątpliwości interpretacyjne, a które warto uzupełnić, aby cały system funkcjonował sprawniej.

Pierwsza nowelizacja ustawy OL i OC nie zmienia jej podstawowych założeń. Wprowadza natomiast szereg zmian porządkujących, organizacyjnych i praktycznych, które będą miały wpływ na funkcjonowanie administracji publicznej, podmiotów ochrony ludności oraz wszystkich uczestników systemu.

W dzisiejszym wpisie przyjrzymy się najważniejszym zmianom wprowadzonym nowelizacją i spróbujemy odpowiedzieć na pytanie, jakie znaczenie mogą mieć one dla praktyki. Zwrócimy również uwagę na dwa rozwiązania, które – naszym zdaniem – warto obserwować w kolejnych miesiącach funkcjonowania nowych przepisów. Nie po to, aby oceniać intencje ustawodawcy, ale aby spojrzeć na nowe regulacje z perspektywy ich praktycznego stosowania i wyzwań, jakie mogą pojawić się podczas ich wdrażania.

Wieloletnie planowanie i finansowanie – większa stabilność systemu OL i OC

Jedną z najważniejszych zmian wprowadzonych nowelizacją jest odejście od dwuletniego Programu OL i OC na rzecz programu obejmującego okres pięciu lat. Choć na pierwszy rzut oka może wydawać się to jedynie zmianą organizacyjną, w praktyce ma ona znacznie szersze znaczenie.

System wymaga planowania przedsięwzięć, których realizacja często wykracza poza dwuletnią perspektywę planistyczną. Dotyczy to przede wszystkim budowy i modernizacji budowli ochronnych, rozwoju systemów ostrzegania i alarmowania, doposażenia podmiotów OL i OC czy realizacji projektów infrastrukturalnych wymagających uzgodnień, dokumentacji projektowej i zabezpieczenia finansowania.

Wydłużenie okresu obowiązywania Programu OLiOC do pięciu lat pozwala lepiej powiązać proces planowania z możliwościami finansowymi państwa i jednostek samorządu terytorialnego. Dłuższa perspektywa ułatwi również przygotowanie inwestycji wieloletnich oraz racjonalne rozłożenie wydatków w czasie. Jest to szczególnie istotne w przypadku przedsięwzięć o dużej wartości, których realizacja wymaga kilku etapów lub jest uzależniona od pozyskania dodatkowych źródeł finansowania. W praktyce oznacza to większą przewidywalność zarówno dla administracji rządowej, jak i samorządów odpowiedzialnych za realizację zadań z zakresu OL i OC.

Trudno dziś wyobrazić sobie skuteczne budowanie odporności państwa bez możliwości długofalowego planowania. Z tej perspektywy wydłużenie okresu obowiązywania Programu OLiOC oraz stworzenie warunków do realizacji inwestycji wieloletnich należy uznać za jedną z najbardziej istotnych i praktycznych zmian wprowadzonych przez pierwszą nowelizację ustawy.

Wieloletnia perspektywa planowania nawiązuje do rozwiązań od lat stosowanych w programach modernizacji SZ RP i stanowi przykład wykorzystania sprawdzonych praktyk.

Sprawniejsza organizacja systemu OL i OC

Obok zmian dotyczących planowania i finansowania, nowelizacja wprowadza również szereg rozwiązań porządkujących organizację systemu OL i OC. Nie są to zmiany spektakularne, jednak z praktycznego punktu widzenia mogą okazać się równie istotne. W wielu przypadkach mają one charakter doprecyzowujący i wynikają z doświadczeń zdobytych w pierwszym roku obowiązywania ustawy oraz uwag zgłaszanych przez wojewodów, jednostki samorządu terytorialnego i podmioty ochrony ludności.

Nowelizacja wprowadza również szereg zmian organizacyjnych, które mają usprawnić funkcjonowanie systemu OL i OC. Doprecyzowano zasady zlecania i kontroli realizacji zadań przez podmioty ochrony ludności, rozszerzając możliwość kontroli również na podmioty uznane z mocy ustawy. Uporządkowano także zasady prowadzenia Ewidencji Obrony Cywilnej oraz doprecyzowano rozwiązania dotyczące krajowej rezerwy obrony cywilnej i nadawania przydziałów mobilizacyjnych. Przykładem praktycznego ulepszenia jest również możliwość upoważnienia przez wojewodę wójta, burmistrza lub prezydenta miasta do występowania do Szefa Wojskowego Centrum Rekrutacji z wnioskami o wyłączenie z obowiązku pełnienia służby wojskowej osób przewidzianych do realizacji zadań obrony cywilnej. Rozszerzono ponadto katalog podmiotów uprawnionych do prowadzenia szkoleń z zakresu OL i OC, umożliwiając ich realizację również przez jednostki organizacyjne podległe Ministrowi Obrony Narodowej lub przez niego nadzorowane.

Budowle ochronne – krok w stronę większej dostępności ochrony

Jednym z ważniejszych obszarów objętych nowelizacją są przepisy dotyczące budowli ochronnych. W pierwszych miesiącach obowiązywania ustawy okazało się, iż część rozwiązań wymaga doprecyzowania, szczególnie w zakresie organizacji miejsc ochrony oraz obowiązków związanych z przygotowaniem nowych inwestycji.

Punkty schronienia jako nowa kategoria infrastruktury ochronnej

Jedną z najistotniejszych zmian jest wprowadzenie nowej kategorii infrastruktury ochronnej – punktów schronienia. Warto podkreślić, iż punkty schronienia nie zostały zaliczone do obiektów zbiorowej ochrony. Stanowią nową, odrębną kategorię miejsc ochrony, której zadaniem jest uzupełnienie istniejącego systemu schronów, ukryć i miejsc doraźnego schronienia (MDS). Jednocześnie informacje o punktach schronienia będą ujmowane w Centralnej Ewidencji Obiektów Zbiorowej Ochrony, co może na pierwszy rzut oka sugerować ich przynależność do OZO. Ich głównym zadaniem jest podstawowa ochrona przed skutkami nagłych zagrożeń, w tym użycia konwencjonalnych środków rażenia.

W tym miejscu warto zwrócić uwagę na pewną nieścisłość i użyte w ustawie sformułowanie „konwencjonalne środki rażenia”. Kategoria ta obejmuje również środki bojowe, przed których bezpośrednim oddziaływaniem punkty schronienia nie mogą być odporne (np. bomby lotnicze, pociski manewrujące nieposiadające ładunków ABC). Można przypuszczać, iż intencją ustawodawcy było przede wszystkim zwiększenie ochrony ludności przed typowymi skutkami działań zbrojnych, takimi jak ostrzał z broni strzeleckiej, odłamki czy fala uderzeniowa towarzysząca wybuchom, a nie zapewnienie odporności na bezpośrednie trafienie zaawansowanymi środkami rażenia. Będzie to wymagało sprecyzowania lub zmiany.

Doprecyzowanie przepisów dotyczących MDS i prawa budowlanego

Nowelizacja doprecyzowuje również przepisy dotyczące organizacji MDS, określając m.in. wymagania dotyczące ich pojemności oraz wprowadzając możliwość zastosowania rozwiązań zamiennych w uzasadnionych przypadkach.

Na uwagę zasługują także zmiany w przepisach prawa budowlanego. Inwestor, składając wniosek o pozwolenie na budowę, będzie zobowiązany do złożenia oświadczenia dotyczącego obowiązku wykonania budowli ochronnej lub zapewnienia możliwości zorganizowania MDS. Dzięki temu wymagania związane z ochroną ludności będą uwzględniane już na etapie przygotowania inwestycji, a nie dopiero po jej zakończeniu.

To koniec pierwszej części artykułu o nowelizacji ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej. W części 2 napiszemy o nowych możliwościach doposażania podmiotów OL i OC oraz o trzech kwestiach, które warto obserwować w praktyce – w tym o jednostkach Wojskowej Ochrony Przeciwpożarowej, wyłączeniu stosowania Prawa zamówień publicznych i finansowaniu wyposażenia Policji i Straży Granicznej.

Część 2 zostanie udostępniona 8 września 2026 r.