W Warszawie taki opis może narobić Ci problemów. Skarbówka będzie blokowała konta prywatnym osobom

Algorytm skarbówki czyta Twoje przelewy dosłownie – i nie zna kontekstu Twojego życia. Resort finansów szykuje przepisy, które pozwolą blokować konta osobom, które nigdy nie prowadziły firmy.

Polskie Złotówki | Fot. Warszawa w Pigułce.

System STIR przez lata kojarzył się głównie z przedsiębiorcami i karuzelami VAT. To się zmienia. Ministerstwo Finansów konsultuje nowelizację ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej, która rozszerza uprawnienia do blokowania rachunków płatniczych na osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej. Powód – pieniądze z wyłudzeń coraz częściej trafiają na prywatne konta, ale rykoszetem w sidła algorytmu wpadają też zwyczajne rodzinne przelewy.

Dlaczego to właśnie w Warszawie i na Mazowszu robi się najwięcej takich przelewów?

Mazowsze to najbardziej zaludnione województwo w Polsce – mieszka tu 5,5 mln osób, czyli 14,5 proc. ludności całego kraju. Samą Warszawę zamieszkuje prawie 1,86 mln ludzi, a licząc całą aglomerację – ponad 3,2 mln. To prosta matematyka – tam, gdzie mieszka najwięcej ludzi, wykonuje się też najwięcej przelewów, a w mieście z najwyższymi w Polsce cenami mieszkań te przelewy są z reguły większe niż gdziekolwiek indziej w kraju.

Rynek nieruchomości w stolicy generuje specyficzny rodzaj transakcji, które dla algorytmu wyglądają identycznie jak próba wyprania pieniędzy. Wkład własny na kredyt hipoteczny, kaucja za wynajmowane mieszkanie, darowizna od rodziców na zakup pierwszego M, pożyczka od partnera na remont, pieniądze za sprzedane meble po przeprowadzce, zbiórka od kilku znajomych na wspólny wyjazd – każda z tych operacji jest w Warszawie codziennością, a każda potrafi wzbudzić czujność systemu, jeżeli zostanie źle opisana.

Przy cenach mieszkań przekraczających w stolicy 15 000 zł za metr kwadratowy, rodzinne wsparcie finansowe liczone w dziesiątkach albo setkach tysięcy złotych nie jest wyjątkiem, a normą. Jednorazowy przelew na 200 000 zł tytułowany jako „pomoc na mieszkanie”, bez wcześniejszego zgłoszenia darowizny do urzędu skarbowego, jest dla systemu STIR sygnałem dokładnie takiej samej wagi jak podejrzana transakcja biznesowa – mimo iż za każdym z tych przelewów stoi zwykła rodzina, a nie przestępcy.

Te przelewy wyglądają w Warszawie najbardziej zwyczajnie – i właśnie przez to najczęściej trafiają na radar

Algorytmy bankowe i skarbowe od lat skanują nie tylko kwoty i kierunki przelewów, ale też samą treść tytułu. System nie ocenia intencji – reaguje na konkretne frazy i wzorce. W mieście, gdzie rotacja mieszkańców jest jedną z najwyższych w Polsce, kilka typów transakcji powtarza się szczególnie często.

Przelewy związane z wynajmem – kaucja, czynsz, zwrot depozytu po wyprowadzce – to w Warszawie codzienność dla setek tysięcy osób wynajmujących mieszkania. jeżeli właściciel zwraca lokatorowi kaucję bez słowa wyjaśnienia w tytule, a wcześniej ten sam lokator regularnie przelewał czynsz na to samo konto, system widzi powtarzający się schemat przepływu gotówki bez jasnego uzasadnienia.

Darowizny i pożyczki rodzinne na zakup mieszkania albo remont to drugi najczęstszy wzorzec. Bank nie wie, czy przelew od rodzica to darowizna, pożyczka czy zwrot długu – i jeżeli tytuł tego nie wyjaśnia, transakcja zostaje oznaczona jako nietypowa, niezależnie od tego, iż to najzwyklejsza rodzinna pomoc.

Przelewy od kilku osób na jeden rachunek – typowe przy zbiórkach na wspólny wyjazd, prezent czy remont mieszkania współdzielonego przez kilku najemców – również budzą czujność algorytmu. System traktuje konto, na które w krótkim czasie wpływa wiele drobnych kwot od różnych nadawców, jako potencjalny punkt zbiórki środków o nieznanym pochodzeniu.

Czwartym schematem jest sprzedaż rzeczy po przeprowadzce – meble, sprzęt AGD, elektronika wystawiane na Vinted czy OLX. Po przeprowadzce do nowego mieszkania, częstej w stolicy z racji rynku najmu, jednorazowa wyprzedaż całego wyposażenia generuje dziesiątki wpłat od różnych osób w krótkim czasie – i dla systemu wygląda identycznie jak niezarejestrowana działalność handlowa.

Problem dotyczy także osób, które łączą konto prywatne z drobną działalnością gospodarczą – ale to nie one są tu główną grupą ryzyka. Głównymi kandydatami do nieporozumienia z algorytmem są zwykli mieszkańcy, którzy raz na kilka lat wykonują większy przelew związany z mieszkaniem, rodziną albo przeprowadzką.

96 godzin bez dostępu do pieniędzy – nowy wymiar blokady

Nowy mechanizm zakłada, iż zlecenie blokady podejrzanej transakcji na rachunku osoby fizycznej będzie wydawał Szef KAS, a bank będzie zobowiązany wykonać je natychmiast. Co istotne, blokada konta prywatnego ma trwać 96 godzin – dłużej niż w przypadku firm, gdzie standardowo jest to 72 godziny. jeżeli urzędnicy uznają, iż kwota potencjalnego uszczuplenia podatkowego przekracza równowartość 10 000 euro, blokada może zostać wydłużona choćby do 3 miesięcy.

Eksperci podatkowi zwracają uwagę na ryzyko tak zwanych „false positives” – sytuacji, w której w pełni legalna operacja zostaje oflagowana przez algorytm jako podejrzana. Sprzedaż mieszkania i nagły wpływ dużej gotówki, pożyczka od rodziny źle opisana w tytule przelewu czy zbiórka na wspólny remont – dla człowieka to zwyczajne życiowe transakcje. Dla systemu uczącego się na wzorcach – to anomalia.

Problem polega na tym, iż blokada następuje bez wcześniejszego ostrzeżenia. Bank nie ma prawnego obowiązku informować klienta o tym, iż jego rachunek został zgłoszony do analizy ani iż trwa procedura blokady na krótki okres. Pierwszą informacją, jaką otrzymuje właściciel konta, bywa odrzucona karta przy kasie albo komunikat o niedostępnych środkach w aplikacji bankowej – akurat w dniu, w którym trzeba zapłacić zaliczkę u notariusza albo czynsz za nowe mieszkanie.

Co to oznacza dla Ciebie? Sprawdź, jak opisywać przelewy, by nie wzbudzić alarmu

Jeśli planujesz większy przelew – darowiznę, pożyczkę rodzinną, kaucję albo zwrot kosztów – kilka prostych zasad zmniejsza ryzyko, iż system potraktuje Cię jak podejrzanego.

• Zawsze wpisuj konkretny, jednoznaczny tytuł przelewu – na przykład „darowizna dla syna Jana Kowalskiego na zakup mieszkania” albo „zwrot kaucji za lokal na Mokotowie”, nigdy pole puste ani niejasna notatka.
• Przy darowiznach od rodziny powyżej 36 120 zł w ciągu 5 lat złóż formularz SD-Z2 do urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy – to chroni przed sankcyjną stawką podatku.
• Jeśli kilka osób wpłaca pieniądze na jedno konto – na przykład na wspólny wyjazd albo remont – zostaw w tytule informację, czego dotyczy zbiórka i kto jest organizatorem.
• Przy wynajmie zawsze opisuj kaucję i czynsz jednoznacznie – „kaucja za mieszkanie, adres” albo „czynsz za czerwiec” – to ułatwia odróżnienie zwrotu depozytu od podejrzanego przepływu gotówki.
• Jeśli wyprzedajesz mieszkanie po przeprowadzce na Vinted czy OLX, prowadź prostą notatkę z listą sprzedanych przedmiotów – to pomoże wykazać charakter prywatny, a nie zarobkowy, sprzedaży.
• W razie blokady konta możesz złożyć zażalenie do Dyrektora Izby Administracji Skarbowej, a jeżeli to nie pomoże – skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego.