Wrzesień, czyli „siódmy” miesiąc – jak Rzym rozjechał nam kalendarz

Weź do ręki dowolny kalendarz i policz. Wrzesień to dziewiąty miesiąc, ale jego nazwa krzyczy „siedem” – September, od septem. Październik, dziesiąty w kolejce, nazywa się „osiem” (October, od octo). Listopad to „dziewięć” (November, novem), grudzień – „dziesięć” (December, decem). Cztery ostatnie miesiące roku noszą numery o dwa mniejsze, niż wskazuje ich miejsce w szeregu. To nie literówka i nie zbieg okoliczności. To najstarsza skamielina, jaką nosimy w kieszeni.

Bo te nazwy pamiętają rok, którego już nie ma – rok, który zaczynał się nie w styczniu, ale w marcu, w miesiącu Marsa (Martius). Wrzesień był wtedy naprawdę siódmym miesiącem, październik ósmym. Rzymianie przez wieki przestawiali swój kalendarz, dokładali miesiące, wpisywali w niego imiona cesarzy i raz choćby wydłużyli jeden rok do 445 dni. Nazwy się jednak nie ruszyły. I dlatego dwa tysiące lat później wciąż mówimy „siedem” na dziewiąty miesiąc.

To część naszego cyklu Historia Rzymu: fakty kontra mity. Tym razem nie ma szalonego cesarza ani makabrycznej sceny – jest za to zagadka, którą masz przed oczami codziennie i której zwykle nie zauważasz. Zaczynamy tam, gdzie wszystko się zaczęło: w mieście, które według legendy założył Romulus.

Cztery liczby zamrożone w nazwach

Zacznijmy od twardego rdzenia, bo tu akurat nic nie jest sporne. Łacińskie liczebniki są przezroczyste jak szyba: septem to siedem, octo to osiem, novem to dziewięć, decem to dziesięć. Wystarczy przyłożyć je do nazw miesięcy, żeby zobaczyć oczywistość, której na co dzień nie dostrzegamy. September, October, November, December to po prostu „siódmy, ósmy, dziewiąty, dziesiąty” – tyle iż policzone od zupełnie innego początku. Nie my o tym piszemy.

Co ciekawe, ten sam wzór widać także wcześniej, tylko lepiej zamaskowany. Quintilis (od quintus, piąty) i Sextilis (od sextus, szósty) to były pierwotnie miesiące piąty i szósty – dziś znamy je jako lipiec i sierpień. Gdyby przetrwały stare imiona, mielibyśmy nieprzerwaną wyliczankę: piąty, szósty, siódmy, ósmy, dziewiąty, dziesiąty. Sześć miesięcy nazwanych zwyczajnie po numerku. Dwa pierwsze przepadły pod ciężarem cesarskiej próżności, o czym za chwilę. Cztery ostatnie przetrwały i dlatego robią dziś wrażenie błędu.

Wystarczy jedno założenie, żeby wszystko wskoczyło na miejsce: rok kiedyś zaczynał się dwa miesiące później niż teraz. Nie w styczniu, ale w marcu. I to nie domysł, ale fakt, który poświadcza sam kalendarz swoją strukturą.

Rok, który zaczynał się w marcu

Najstarszy rzymski kalendarz, przypisywany legendarnie samemu Romulusowi, miał dziesięć miesięcy i liczył około 304 dni. Zaczynał się w marcu – miesiącu boga wojny Marsa, a więc porą, gdy topniały śniegi, ruszały kampanie wojenne i budziło się rolnictwo. To ma sens: dla społeczności rolniczo-wojennej rok naprawdę zaczynał się wiosną, nie w środku martwej zimy.

Kolejność była następująca: Martius, Aprilis, Maius, Iunius, Quintilis, Sextilis, September, October, November, December. Cztery pierwsze mają nazwy „porządne” – od bogów albo pojęć. Owidiusz w Fasti, swoim wierszowanym przewodniku po kalendarzu, tłumaczy, iż trzeci miesiąc wziął imię od starych (maiores), a czwarty od młodych (iuvenes) – stąd Maius i Iunius. Reszta, jak pisze poeta, „szła w szeregu oznaczona liczbami”. Gdy zabrakło patronów, Rzymianie po prostu numerowali. Prosto i bez fantazji.

Był w tym jeden haczyk, dla nas nie do pomyślenia. Te dziesięć miesięcy nie pokrywało całego roku słonecznego – po grudniu następowała zimowa dziura, około 60 nieprzypisanych dni, których po prostu nie liczono. Martwy sezon, gdy nic się nie działo na polu ani na wojnie, pozostawał poza kalendarzem, bezimienny. Rok zaczynał się dopiero wtedy, gdy znów było co robić.

Trzeba tu być uczciwym co do statusu wiedzy. Że rok zaczynał się w marcu i iż nazwy September-December pochodzą od liczebników – to PEWNE, bo mówi o tym sama łacina i zgodna tradycja antyczna. Ale iż autorem był osobiście Romulus – to już SPORNE. Postać na wpół legendarna, a najstarszą fazę kalendarza rekonstruujemy z późniejszych relacji, nie z dokumentów z epoki. Rdzeń jest pewny, ojcostwo – literacką konwencją.

Numa dokłada dwa brakujące kawałki

Zimowa dziura była niepraktyczna, więc ktoś ją w końcu zasypał. Tradycja przypisuje to Numie Pompiliuszowi, drugiemu królowi Rzymu. To on miał dołożyć dwa nowe miesiące, żeby kalendarz objął cały rok: Ianuarius (styczeń, od dwutwarzowego boga Janusa) i Februarius (luty, od obrzędu oczyszczenia februa). Rok urósł do dwunastu miesięcy i mniej więcej 355 dni w rachubie księżycowej.

I tu pojawia się szczegół, który rozwiązuje całą zagadkę. Numa dołożył swoje dwa miesiące na końcu roku, po grudniu – bo rok wciąż zaczynał się w marcu. Luty był więc pierwotnie ostatnim miesiącem, tym zamykającym cykl. Owidiusz mówi to wprost: styczeń jest dziś pierwszy, ale luty, który po nim następuje, był niegdyś ostatni w dawnym roku. Numering miesięcy siódmy-dziesiąty jeszcze się wtedy zgadzał, bo dwa nowe miesiące doczepiono z tyłu, nie z przodu.

Przesunięcie przyszło później i cichcem. Najpóźniej od roku 153 p.n.e., gdy konsulowie zaczęli obejmować urząd 1 stycznia, to styczeń stał się początkiem roku urzędowego, a styczeń i luty przewędrowały z końca na początek. Dopiero w tym momencie wrzesień przestał być siódmym miesiącem, a stał się dziewiątym – choć nazwa została ta sama. Nikt nie przemianował miesięcy pod nową numerację, bo po co: ludzie byli do nich przywiązani. Tak narodziła się nasza „pomyłka”, która pomyłką nigdy nie była.

Gdy władza wpisuje się w kalendarz: Iulius i Augustus

Skoro September i spółka przetrwały, to dlaczego zniknęły Quintilis i Sextilis? Bo weszła na nie polityka. Kalendarz, docierający do każdego obywatela od Brytanii po Syrię, był zbyt kuszącym nośnikiem, żeby władca się oparł. To ten sam mechanizm autopromocji, który opisujemy przy monetach i fiskalnych dziwactwach cesarzy – tyle iż tu zamiast krążka menniczego propagandą stała się karta z kalendarza.

Najpierw Quintilis. Juliusz Cezar urodził się w tym miesiącu, a iż przeprowadził wielką reformę kalendarza (o niej za chwilę), po jego zabójstwie w 44 p.n.e. przemianowano piąty miesiąc na Iulius – nasz lipiec. Kilkadziesiąt lat później poszedł jego następca. W 8 p.n.e. senat uhonorował Oktawiana Augusta, zmieniając Sextilis na Augustus – dzisiejszy sierpień. Wybrano akurat ten miesiąc nie z powodu urodzin (te przypadały we wrześniu), ale dlatego, iż w Sextilis August odniósł swoje najważniejsze zwycięstwa, w tym zdobycie Egiptu.

Krąży urocza anegdota, iż Augustowi „dołożono” dzień do sierpnia, żeby nie był krótszy od lipca Cezara, kradnąc go lutemu. To akurat MIT – opowieść z późnego średniowiecza, bez oparcia w antycznych źródłach. Ale dwa fakty – iż Quintilis stał się Iuliusem, a Sextilis Augustem – są jak najbardziej PEWNE. I to one, a nie żadna pomyłka, wyrwały z numerycznego ciągu jego dwa pierwsze ogniwa.

Na marginesie: próbowano tak przemianować więcej miesięcy. Neron, Domicjan, później Kommodus – każdy chciał swojego. Wszystkie te zmiany umarły razem z cesarzami. Przetrwały tylko Iulius i Augustus, bo stały za nimi dwie największe legendy Rzymu.

Rok zamętu i luty jako śmietnik dni

Została jeszcze największa operacja na rzymskim czasie i pytanie, dlaczego to właśnie luty jest tym za krótkim miesiącem. Odpowiedź jest jedna: luty od zawsze pełnił rolę śmietnika, do którego wrzucano to, co się w kalendarzu nie mieściło.

Kalendarz republikański był księżycowy i liczył około 355 dni – o kilkanaście za mało względem roku słonecznego. Żeby to nadrobić, co jakiś czas wciskano dodatkowy miesiąc, tak zwany Mercedonius, liczący dwadzieścia kilka dni. Wstawiano go nie gdzie indziej, jak właśnie w luty, przerywając miesiąc w połowie – bo luty był historycznie ostatnim miesiącem roku i naturalnym miejscem na łatanie. Decyzję podejmowali kapłani, i tu zaczynały się schody: robili to nieregularnie, czasem politycznie, przeciągając kadencje sojuszników albo skracając wrogów. Kalendarz dryfował względem pór roku coraz bardziej.

W 46 p.n.e. rozjazd sięgnął już około trzech miesięcy – święta plonów wypadały, gdy pól dawno nie było czym zbierać. Juliusz Cezar, korzystając z rad aleksandryjskiego astronoma Sozygenesa, zresetował system: żeby dogonić słońce, wydłużył ten jeden rok do rekordowych 445 dni. Rzymianie nazwali go ultimus annus confusionis, „ostatnim rokiem zamętu”. Od 45 p.n.e. obowiązywał już kalendarz juliański: dwanaście miesięcy, 365 dni i jeden dzień dodatkowy co cztery lata.

Gdzie wsadzono ów dodatkowy dzień przestępny? Tam, gdzie od wieków wrzucano wszystko, co zbywało – w luty. Dawny Mercedonius siedział w lutym, więc jego następca, pojedynczy dies intercalaris, wylądował w tym samym miejscu. Dlatego do dziś to luty dostaje 29. dzień w latach przestępnych i dlatego jest najkrótszym miesiącem roku. Nie z powodu Augusta i skradzionego dnia, ale dlatego, iż przez tysiąc lat był kalendarzowym magazynem resztek.

Fakt kontra mit: to nie błąd, to metryka

Zbierzmy to w jedno. Popularne przekonanie brzmi: „Rzymianie się pomylili, bo nazwali dziewiąty miesiąc siódmym”. To MIT, i to podwójnie krzywdzący. Po pierwsze, nikt się nie pomylił – w chwili nadawania nazw September naprawdę był siódmym miesiącem. Po drugie, to nie Rzymianie są tu niekonsekwentni, ale my: to my przesunęliśmy początek roku na styczeń i nie ruszyliśmy odziedziczonych nazw.

Cztery ostatnie miesiące roku to najstarsza warstwa kalendarza, jaka do nas dotarła – starsza niż Cezar. Przetrwały dwie wielkie reformy, cesarskie próżności i chrzest kultury zachodniej. Kiedy mówisz „wrzesień”, wymawiasz słowo, które liczyło miesiące, gdy rok zaczynał się porą Marsa, a zima była bezimienną dziurą. To nie skaza na kalendarzu. To jego najstarszy sygnet.

Werdykt źródeł

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego wrzesień nazywa się „siódmym” miesiącem, skoro jest dziewiąty?

Bo nazwę dostał, gdy rzymski rok zaczynał się w marcu, nie w styczniu. Przy takiej rachubie September (od łac. septem, siedem) naprawdę był siódmym miesiącem. Gdy początek roku przesunięto na styczeń, nazwa została, ale miesiąc przesunął się na dziewiąte miejsce. To samo dotyczy października (octo, osiem), listopada (novem, dziewięć) i grudnia (decem, dziesięć).

Ile miesięcy miał pierwotny rzymski kalendarz?

Najstarszy kalendarz, przypisywany legendarnie Romulusowi, miał dziesięć miesięcy i około 304 dni, od marca do grudnia. Po grudniu następowała nieliczona zimowa dziura (około 60 dni). Dwa brakujące miesiące, styczeń i luty, dołożył według tradycji dopiero drugi król Numa Pompiliusz, i to na końcu roku.

Skąd się wzięły nazwy lipiec (Iulius) i sierpień (Augustus)?

To dawne Quintilis (piąty) i Sextilis (szósty). Piąty miesiąc przemianowano na Iulius ku czci Juliusza Cezara, który się w nim urodził (po jego śmierci w 44 p.n.e.). Szósty przemianowano na Augustus w 8 p.n.e. ku czci cesarza Augusta, bo w tym miesiącu odniósł swoje najważniejsze zwycięstwa. Dlatego numeryczny ciąg nazw zaczyna się dziś dopiero od września.

Dlaczego luty jest najkrótszym miesiącem?

Bo od zawsze był kalendarzowym śmietnikiem. Jako pierwotnie ostatni miesiąc roku, to właśnie w nim wciskano dodatkowy miesiąc przestępny (Mercedonius), żeby wyrównać kalendarz księżycowy ze słonecznym. Gdy reforma juliańska wprowadziła pojedynczy dzień przestępny, trafił on w to samo miejsce – stąd 29 lutego. Popularna opowieść, iż August ukradł lutemu dzień dla sierpnia, to mit.

Czym był „rok zamętu”?

To rok 46 p.n.e., który Juliusz Cezar wydłużył do 445 dni, żeby zsynchronizować rozjechany kalendarz z porami roku. Nazwano go ultimus annus confusionis, „ostatnim rokiem zamętu”. Od następnego roku obowiązywał już kalendarz juliański – 365 dni i dzień przestępny co cztery lata, czyli bezpośredni przodek naszego kalendarza.