Spadek, testament i jeden błąd, który kosztuje fortunę. Ten termin odgrywa kluczową rolę

Zachowek chroni najbliższych przed całkowitym pominięciem w testamencie, ale nie jest prawem bezterminowym. jeżeli uprawniony nie podejmie działań we właściwym czasie, choćby w pełni uzasadnione roszczenie może wygasnąć bezpowrotnie.

Fot. Shutterstock / Warszawa w Pigułce

Jak długo można żądać zachowku? Po tym terminie roszczenie wygasa bezpowrotnie

Zachowek to jedno z kluczowych narzędzi ochrony najbliższej rodziny spadkodawcy. Ma zapobiegać sytuacjom, w których dzieci, małżonek lub rodzice zostają całkowicie pominięci w testamencie albo pozbawieni majątku wskutek darowizn dokonanych jeszcze za życia. Prawo daje jednak ograniczony czas na dochodzenie swoich roszczeń. Po jego upływie choćby w pełni uzasadnione żądanie nie może być skutecznie wyegzekwowane.

Czym jest zachowek i komu przysługuje

Zachowek to roszczenie pieniężne przysługujące osobom, które przy dziedziczeniu ustawowym miałyby prawo do udziału w spadku, ale zostały pominięte lub otrzymały mniej, niż przewiduje ustawa. Uprawnionymi są przede wszystkim dzieci i wnuki spadkodawcy, jego małżonek oraz – w określonych sytuacjach – rodzice.

Co do zasady wysokość zachowku wynosi połowę wartości udziału spadkowego, jaki przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. W przypadku małoletnich oraz osób trwale niezdolnych do pracy jest to dwie trzecie tego udziału. Zachowek nie oznacza jednak udziału w konkretnych składnikach majątku, ale prawo do żądania zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej od spadkobierców lub obdarowanych.

Jak ustala się wysokość zachowku

Podstawą obliczeń jest tzw. substrat zachowku, czyli wartość całego majątku spadkowego powiększona o określone darowizny dokonane przez spadkodawcę. Do substratu nie dolicza się drobnych, zwyczajowo przyjętych darowizn ani tych przekazanych osobom spoza kręgu spadkobierców, o ile nastąpiły ponad dziesięć lat przed otwarciem spadku.

Kluczowe znaczenie ma prawidłowa wycena składników majątku, zwłaszcza nieruchomości. Wartość ustala się według cen z chwili orzekania o zachowku, a nie z momentu śmierci spadkodawcy. To sprawia, iż spory o zachowek często są skomplikowane i długotrwałe.

Zachowek po zmianach – większa elastyczność dla zobowiązanych

Od 2023 roku sądy dysponują szerszymi narzędziami w zakresie sposobu zapłaty zachowku. Osoba zobowiązana może wnioskować o rozłożenie świadczenia na raty, odroczenie terminu płatności, a w wyjątkowych sytuacjach choćby o obniżenie jego wysokości.

Rozwiązania te mają zapobiegać sytuacjom, w których konieczność jednorazowej wypłaty dużej kwoty prowadziłaby do utraty jedynego mieszkania, likwidacji rodzinnego gospodarstwa lub upadku przedsiębiorstwa. Sąd musi jednak każdorazowo wyważyć interesy obu stron.

Kiedy roszczenie o zachowek wygasa

Najważniejszym elementem, o którym często się zapomina, jest termin przedawnienia. Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat. Po tym czasie osoba zobowiązana do zapłaty może skutecznie uchylić się od odpowiedzialności, podnosząc zarzut przedawnienia.

Moment rozpoczęcia biegu terminu zależy od okoliczności. o ile spadkodawca pozostawił testament, pięcioletni termin liczy się od dnia jego ogłoszenia przez sąd lub notariusza. To właśnie ta data ma znaczenie, a nie moment śmierci.

Jeżeli testamentu nie było, a roszczenie kierowane jest przeciwko osobie, która otrzymała znaczną darowiznę jeszcze za życia spadkodawcy, termin biegnie od dnia otwarcia spadku, czyli od daty śmierci.

Skutki przekroczenia terminu

Po upływie pięciu lat sąd oddali powództwo o zachowek, o ile pozwany podniesie zarzut przedawnienia. Co istotne, sąd nie bada wówczas zasadności roszczenia ani relacji rodzinnych. choćby ewidentnie uzasadnione żądanie nie może zostać uwzględnione.

Dlatego w sprawach spadkowych czas odgrywa kluczową rolę. Zwlekanie z podjęciem działań, próby nieformalnych porozumień bez zabezpieczenia roszczeń czy brak świadomości prawnej mogą prowadzić do nieodwracalnej utraty należnych środków.

Co warto zapamiętać

Zachowek daje realną ochronę najbliższym, ale tylko wtedy, gdy zostanie dochodzony we właściwym czasie. Pięcioletni termin przedawnienia jest nieprzekraczalny, a jego bieg zależy od tego, czy spadek był objęty testamentem. W praktyce oznacza to, iż każda osoba pominięta w testamencie lub czująca się pokrzywdzona darowiznami powinna możliwie gwałtownie ustalić swoją sytuację prawną i podjąć świadome decyzje.