Nowy Program Ochrony Ludności na lata 2027-2031 | Część 2

Projekt Programu na lata 2027-2031 – charakterystyka, nowości, różnice względem poprzednika

Nowy Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2027-2031 ma niewątpliwie ambicję przejścia od fragmentarycznych działań do kompleksowego, systemowego budowania odporności państwa i społeczeństwa. W odróżnieniu od poprzedniego podejścia kładzie on znacznie większy nacisk na wieloletnie, zaplanowane inwestycje, jasną strukturę priorytetów oraz realną koordynację wszystkich poziomów administracji – przede wszystkim samorządów.

Resort spraw wewnętrznych i administracji pracuje w tej chwili nad nowym rozporządzeniem, które określi szczegółową zawartość Programu – realizowane są uzgodnienia międzyresortowe oraz konsultacje z wojewodami, którzy będą kluczowymi realizatorami programu na poziomie regionalnym. Konieczność przygotowania nowego dokumentu wynika bezpośrednio z nowelizacji ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej z kwietnia 2026 roku, ale przede wszystkim z potrzeby wdrożenia długoletniego planowania w obszarach strategicznych dla bezpieczeństwa państwa. Głównym celem zmian jest usystematyzowanie finansowania zadań oraz zapewnienie ciągłości wieloletnich inwestycji, z uwzględnieniem doświadczeń zdobytych na podstawie praktycznych wniosków z pierwszego roku funkcjonowania ustawy.

Struktura dokumentu i cztery obowiązkowe części

Zgodnie z projektem Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej będzie się składał z czterech obowiązkowych części:

• wskazania okresu realizacji,
• części diagnostycznej (ocena stanu systemu i najważniejsze zadania),
• części finansowej (roczny podział środków według dysponentów i lat),
• wykazu obszarów i zadań określającego katalog dopuszczalnych przedsięwzięć i inwestycji.

Możliwe będzie również dodanie dwóch elementów fakultatywnych – części ewaluacyjnej oraz wykazu kluczowych inwestycji. W porównaniu do poprzedniego Programu nowością jest precyzyjna, hierarchiczna struktura dokumentu – Program został podzielony na 7 obszarów, które bezpośrednio odpowiadają kluczowym celom systemu:

Siedem obszarów Programu

1. Zapewnienie wyszkolonego personelu gotowego do realizacji zadań ochrony ludności i obrony cywilnej,
2. Zapewnienie ciągłości dostarczania podstawowych usług i zasobów w sytuacji zagrożenia, z uwzględnieniem odporności i zastępowalności,
3. Wyposażenie organów i podmiotów ochrony ludności, w tym sprzętu ochronnego do działań wojennych i ewakuacji,
4. Stworzenie i rozwój systemu bezpiecznej łączności, wykrywania, ostrzegania i alarmowania ludności oraz cyberbezpieczeństwa,
5. Odbudowa i rozwój infrastruktury ochronnej (budowle ochronne, miejsca i punkty schronienia),
6. Edukacja społeczeństwa, budowanie odporności na dezinformację i wojnę kognitywną,
7. Zapewnienie zabezpieczenia medycznego na wypadek kryzysu i wojny.

Źródło: gov.pl

Każdy obszar dzieli się na podobszary, a te z kolei na konkretne zadania, co ma kilka istotnych zalet:

• umożliwia przejrzyste planowanie i monitorowanie finansowania,
• pozwala na generowanie porównywalnych statystyk,
• jasno określa, które inwestycje są kwalifikowalne do finansowania z Programu,
• ułatwia samorządom zrozumienie, w jakich obszarach mogą się ubiegać o środki.

W każdym podobszarze wyznaczono co najmniej jedno zadanie priorytetowe, które ma być realizowane w pierwszej kolejności, przy czym do obszarów przypisano środki finansowe, a do podobszarów – wskaźniki realizacji.

Podejście wieloletnie i planowanie inwestycji

W nowym Programie ustawodawca zakłada podejście wieloletnie, co stanowi jedną z kluczowych zmian względem poprzedniej edycji. Już w 2026 roku samorządy mają skupić się przede wszystkim na pracach projektowych obiektów zbiorowej ochrony, tak aby od 2027 roku możliwe było systematyczne finansowanie ich budowy w perspektywie pięcioletniej. Procedowany projekt podkreśla przy tym, iż inwestycje nie mają służyć wyłącznie bieżącej działalności jednostek, ale budowaniu realnych umiejętności funkcjonowania w warunkach nadzwyczajnego zagrożenia, w tym konfliktu zbrojnego. Przy planowaniu inwestycji zwraca się uwagę na adekwatność do rzeczywistych ryzyk, zgodność z planowaniem obronnym oraz prawidłową dyslokację geograficzną sił i środków. najważniejsze pozostaje również przestrzeganie zasady odporności – czyli zapewnienia ciągłości działania systemu choćby w przypadku zniszczenia lub uszkodzenia jego części.

Przypomnijmy, iż w ciągu najbliższych pięciu lat rząd zamierza przeznaczyć ponad 105 miliardów złotych na realizację Programu, w następującym podziale:

• 2027 r. – co najmniej 24,4 mld zł,
• 2028 r. – co najmniej 24,7 mld zł,
• 2029 r. – co najmniej 18,4 mld zł,
• 2030 r. – co najmniej 19 mld zł,
• 2031 r. – co najmniej 19,5 mld zł.

Kwalifikowalność inwestycji

Kluczową kwestią dla samorządów pozostanie kwalifikowalność inwestycji – aby dana inwestycja lub zakup mogły zostać sfinansowane z Programu, muszą być przypisane do konkretnego obszaru, podobszaru i zadania. Każda inwestycja będzie podlegała ocenie pod kątem trzech głównych kryteriów: celowości (z uwzględnieniem już posiadanych zasobów), zgodności z planowaniem obronnym oraz racjonalnej lokalizacji geograficznej. Bardzo ważnym elementem planowania inwestycji będzie również ich spójność z chociażby programem „Tarcza Wschód”. Ponadto, tam gdzie jest to możliwe, inwestycje powinny być projektowane jako obiekty podwójnego przeznaczenia oraz lokalizowane w sposób wzmacniający ogólną odporność kraju. Dużą rolę w opiniowaniu inwestycji o wyższej wartości (powyżej 100 tys. zł) oraz inwestycji budowlanych będą odgrywać wojewodowie i ministerstwo. Co istotne, program wprowadza także mechanizm wieloletniego finansowania kluczowych inwestycji infrastrukturalnych, co stanowi odpowiedź na sygnały samorządów, iż budowy schronów czy innych obiektów infrastruktury bezpieczeństwa nie da się zrealizować w ramach jednego roku budżetowego. Dodatkowo w projektowanym programie przewidziano uniwersalny wykaz kwalifikowanych zakupów, który ma ułatwić i przyspieszyć procedury.

Znaczenie dla bezpieczeństwa państwa oraz perspektywa finansowania do 2031 roku

Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2027–2031 stanowi jedno z najbardziej ambitnych przedsięwzięć w zakresie budowy odporności państwa od czasu reform administracyjnych końca XX wieku. W warunkach dynamicznie zmieniającego się środowiska bezpieczeństwa skuteczna ochrona ludności staje się bowiem nie tylko elementem polityki bezpieczeństwa, ale jednym z podstawowych warunków sprawnego funkcjonowania państwa.

Zaplanowane na lata 2027–2031 finansowanie przekraczające 105 mld zł, przy 34 mld zł przeznaczonych na lata 2025–2026, wyznacza nową skalę inwestycji w ochronę ludności i obronę cywilną. Taka wieloletnia perspektywa finansowa daje administracji rządowej i samorządowej możliwość prowadzenia przedsięwzięć wykraczających poza doraźne działania interwencyjne, a także planowania kompleksowej modernizacji infrastruktury, rozwoju systemów ostrzegania i łączności, rozbudowy zaplecza logistycznego oraz profesjonalizacji kadr odpowiedzialnych za szeroko rozumiane bezpieczeństwo.

Jednocześnie skala planowanych inwestycji oznacza, iż powodzenie Programu zależeć będzie nie tylko od wysokości dostępnych środków, ale przede wszystkim od jakości zarządzania nimi. najważniejsze znaczenie będą tu miały zdolność jednostek samorządu terytorialnego do przygotowania i realizacji projektów, efektywna kooperacja administracji rządowej i samorządowej, sprawność procedur zakupowych oraz zapewnienie odpowiednich zasobów kadrowych do utrzymania nowo powstałej infrastruktury. W tym kontekście samorządy stają się nie tylko beneficjentami Programu, ale przede wszystkim jego głównymi wykonawcami i współodpowiedzialnymi za osiągnięcie zakładanych efektów.

Podział środków między województwa

Projekt przewiduje przy tym zróżnicowany podział środków pomiędzy województwa. Największą alokację ma otrzymać województwo mazowieckie (ponad 4,2 mld zł), następnie województwa śląskie (3,2 mld zł) i wielkopolskie (2,4 mld zł), natomiast najmniejszą – województwo opolskie (575 mln zł). Rozporządzenie ustanawiające Program ma zostać przyjęte w III kwartale 2026 r., jednak na obecnym etapie pozostaje ono projektem, którego ostateczne rozwiązania – w tym wysokość i podział środków – mogą jeszcze ulec zmianie w toku konsultacji oraz dalszych prac legislacyjnych.

Niezależnie od ostatecznego kształtu dokumentu można już dziś stwierdzić, iż Program wyznacza nowy kierunek rozwoju krajowego systemu ochrony ludności. jeżeli zapowiadane finansowanie zostanie wsparte sprawnym systemem zarządzania, przejrzystymi zasadami realizacji oraz konsekwentnym budowaniem kompetencji administracji publicznej, lata 2027–2031 mogą stać się okresem trwałego wzmocnienia odporności państwa. W przeciwnym razie istnieje ryzyko, iż bezprecedensowe środki finansowe nie przełożą się na równie trwały wzrost zdolności operacyjnych systemu ochrony ludności. Ostateczna ocena Programu będzie więc zależeć nie od jego skali finansowej, ale od skuteczności wdrożenia i trwałości osiągniętych rezultatów.