Podkrakowska gmina Gdów kojarzy się dziś głównie z malowniczymi zakolami Raby i spokojnym, wiejskim krajobrazem. Mało kto jednak wie, iż tutejsze osady skrywają sekrety sięgające samych początków państwowości polskiej. Choć oficjalne podręczniki milczą, lokalne podania szeptane od pokoleń w Świątnikach Dolnych i sąsiednich Szczytnikach malują obraz tych stron jako tła dla jednego z najkrwawszych dramatów w historii Polski – konfliktu biskupa Stanisława z królem Bolesławem Śmiałym. Czy to możliwe, iż w XI wieku mała wieś służebna stała się bezpieczną kryjówką dla kościelnego hierarchy i centrum politycznego spisku przeciwko koronie? Ludowa pamięć nie ma co do tego wątpliwości.
Przenieśmy się do roku 1079. Konflikt pomiędzy bezwzględnym i dążącym do władzy absolutnej królem Bolesławem a broniącym praw Kościoła i poddanych biskupem Stanisławem ze Szczepanowa osiąga temperaturę wrzenia. Wokół biskupa zaczynają gromadzić się niezadowoleni z rządów monarchy możni i rycerstwo. Kraków staje się dla nich zbyt niebezpieczny – królewscy szpiedzy i siepacze są wszędzie.
Wtedy wzrok biskupa pada na wschód, ku ustronnym, zalesionym dobrom, które w przyszłości staną się uposażeniem Katedry Wawelskiej. To tam, w dzisiejszych Świątnikach Dolnych i sąsiednich osadach, biskup miał zorganizować swoją tajną kwaterę. Lokalna legenda głosi, iż w tutejszych gęstwinach dochodziło do potajemnych spotkań z rycerstwem, w tym ze słynnym Piotrowiną. To w tych stronach, z dala od oczu wawelskiego dworu, wykluwała się polityczna opozycja, która miała zmienić bieg historii Polski.
Najbardziej dramatyczny moment opowieści nadchodzi, gdy król Bolesław dowiaduje się o kryjówce hierarchy i osobiście rusza w pościg na czele swoich zbrojnych. Sytuacja biskupa wydaje się beznadziejna. Z pomocą przychodzą mu jednak lojalni, miejscowi rzemieślnicy.
Jak głosi podanie, świątniccy i szczytniccy kowale uciekli się do genialnego fortelu: podkuli konia uciekającego biskupa… tył na przód. Kiedy królewski pościg dotarł na tutejsze rozstaje dróg, zdezorientowani tropiciele ujrzeli ślady kopyt wyraźnie wskazujące, iż ścigany zawrócił w stronę Krakowa. Zbrojni ruszyli w fałszywym kierunku, a św. Stanisław zyskał bezcenny czas, by bezpiecznie ujść obławie.
Pamiątką po tamtych burzliwych wydarzeniach miał być przez wieki tak zwany kamień „Kopytko”. Według podania, gdy między okolicznymi mieszkańcami wybuchł spór o miedzę, sam święty interweniował, by pogodzić zwaśnionych chłopów. Koń biskupa miał uderzyć kopytem w litą skałę z taką siłą, iż pozostawił w niej wyraźne zagłębienie, które przez stulecia służyło jako nienaruszalny punkt graniczny.
Choć po zabójstwie biskupa na Skałce król Bolesław musiał uciekać z kraju, pamięć o Stanisławie w Świątnikach Dolnych i Szczytnikach nigdy nie zgasła. To właśnie te wydarzenia i głęboki kult męczennika sprawiły, iż tutejsi mieszkańcy przez setki lat pełnili elitarną służbę w Katedrze Wawelskiej – w tym zaszczytny obowiązek kołysania dzwonem Zygmunta.
Dziś materialnym symbolem tej niezwykłej więzi jest zabytkowa kapliczka pw. św. Stanisława w Szczytnikach, stojąca tuż za miedzą Świątnik Dolnych. I choć krytyczni historycy mogą traktować te opowieści wyłącznie jako barwne legendy, to właśnie one nadają tym urokliwym podkrakowskim wsiom niezwykłego, tajemniczego ducha. Warto o tym pamiętać, spacerując tutejszymi drogami – być może idziemy dokładnie tym samym śladem, który tysiąc lat temu zmylił królewski pościg.
English (US) · 
Polish (PL) · 
Russian (RU) ·