Zmarł abp Józef Michalik. Przez dekadę stał na czele polskiego Kościoła

Zmarł arcybiskup Józef Michalik, emerytowany metropolita przemyski. Miał 85 lat. Informację o śmierci byłego przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski przekazała w poniedziałek Kuria Metropolitalna w Przemyślu.

Abp Michalik zmarł w niedzielę 3 maja.

Dwie kadencje na czele Konferencji Episkopatu Polski

Hierarcha był przewodniczącym Konferencji Episkopatu Polski przez dwie kadencje - od 2004 do 2014 r. W tym okresie nastąpiło wejście Polski do Unii Europejskiej, śmierć Jana Pawła II, katastrofa smoleńska, rezygnacja Benedykta XVI i wybór papieża Franciszka. Kościół musiał także zmierzyć się z kwestią lustracji duchowieństwa i ujawnieniem przypadków pedofilii wśród duchownych.

Część mediów określała go jako konserwatystę, obrońcę życia i rodziny, przeciwnika ideologii gender. Jednocześnie wielu publicystów zwracało uwagę, iż miał dobre relacje z każdym z biskupów.

Wielokrotnie zabierał głos w ważnych sprawach dla kraju. Po tym, jak Polska stała się członkiem UE, powiedział, iż tak zdecydował naród i tego nie wolno lekceważyć. Zastrzegł jednak, iż nie wolno "łudzić ludzi wizją, mirażem przyszłości bez trudności".

Uważał, iż zadaniem Kościoła katolickiego jest zachęcanie do aktywności wyborczej i wyjaśnianie, iż odpowiedzialność za losy kraju to także śledzenie życia i umiejętności kandydatów do parlamentu.

Często odnosił się do spraw europejskich. Podczas mszy rezurekcyjnej w 2013 r. w Przemyślu powiedział np., iż "Europa jest w kryzysie nie tylko ekonomicznym", ale w "kryzysie tożsamości". "Trzeba przywrócić Europie wolę życia; życia moralnego, etycznego, wiernego zasadom. Inaczej Europa skarłowacieje i umrze" – podkreślił.

Nawiązując do kwestii lustracji w Polsce, oświadczył, iż "Kościół nie boi się prawdy, choćby trudnej". Twierdził, iż lustracja księży to "temat zastępczy", bo przede wszystkim rozliczyć trzeba "sprawców łamania ludzi".

W 2007 r. ujawnił, iż w 1975 r. SB zarejestrowała go – bez jego wiedzy i zgody – jako agenta. Zapewniając publicznie, iż nigdy nie był tajnym współpracownikiem, poprosił o zbadanie sprawy. Potwierdziły to badania Kościelnej Komisji Historycznej. Uznała ona, iż "z punktu widzenia formalno-prawnego nie ma podstaw, aby stwierdzić jego rzeczywistą współpracę".

Pedofilia wśród duchownych

Za kadencji abp. Michalika jako przewodniczącego KEP ujawnione zostały przez media przypadki pedofilii wśród duchownych.

Episkopat w marcu 2012 r. potępił takie zachowania i znowelizował wytyczne postępowania w takich przypadkach. W październiku 2013 r., w czasie 363. zebrania plenarnego KEP, biskupi przyjęli „Wytyczne dotyczące postępowania w przypadkach oskarżeń duchownych o pedofilię” papieża Franciszka. Zawierały one trzy aneksy - pierwszy dotyczący pomocy ofiarom, drugi - procedury postępowania w kontekście prawa kanonicznego i karnego, trzeci - formacji i profilaktyki w przygotowaniu do kapłaństwa.

Szerokim echem w przestrzeni publicznej odbiły się słowa abp. Michalika z jego rozmowy z dziennikarzami przed samymi obradami.

Podkreślił wówczas, iż pedofilii "nie akceptuje ani Kościół, ani żaden człowiek Kościoła". Zaapelował, aby troski o dziecko "nie ograniczyć tylko do ran, które zostały mu zadane". Zwrócił uwagę, iż wiele ran dziecięcych serc wynika z rozwodu rodziców. "Wiele tych molestowań udałoby się uniknąć, gdyby te relacje między rodzicami były zdrowe. Słyszymy nieraz, iż to często wyzwala się ta niewłaściwa postawa czy nadużycie, kiedy dziecko szuka miłości. Ono lgnie, ono szuka. I zagubi się samo, i jeszcze tego drugiego człowieka wciąga" – powiedział abp Michalik jako przewodniczący KEP.

Ówczesny rzecznik Konferencji Episkopatu Polski ks. Józef Kloch tłumaczył, iż kontrowersyjna wypowiedź arcybiskupa to "zwykły lapsus językowy". Abp Michalik "przeprosił za nieporozumienie". Zapewnił zarazem, iż jego nastawienie do problemu pedofilii jest jednoznaczne i taki też był kontekst wypowiedzi.

"Dziecko nie może być krzywdzone nie tylko przez duchownych, ale też niekiedy bywa, iż i przez własne otoczenie, przez własną rodzinę" – zaznaczył.

Obrona Jana Pawła II

W 2023 r. abp Michalik, już jako senior archidiecezji przemyskiej, wystąpił w obronie Jana Pawła II, kiedy po reportażu red. Marcina Gutowskiego z cyklu "Bielmo" dotyczącym działań kard. Karola Wojtyły z okresu, gdy był metropolitą krakowskim – oskarżano papieża o tuszowanie pedofilii.

Na zakończenie Narodowego Marszu Papieskiego w 18. rocznicę śmierci Jana Pawła II podkreślił: "papież nie milczał wobec zła, na co wskazują dokumenty nie zawsze natychmiast przyjmowane w przestrzeni publicznej".

Wyjaśnił, iż papież "stał się znakiem sprzeciwu, bo nie pasował do grzesznych, ciemnych pułapek źle rozumianej nowoczesności, bo jego postępowanie, jego życie nigdy nie było zgodą na zło". Zastrzegł, iż "zanim decydował się na radykalne decyzje, starał się rozeznawać, aby do krzywdy i zaistniałego zła, grzechu i istniejącego cierpienia nie dodawać nowej niesprawiedliwości, jako to dzisiaj, jak dzisiaj zbyt często lubią szarżować liczni sędziowie". Jako przykład podał zniesławienie i uwięzienie kard. George’a Pella z Australii – "człowieka znanego z wierności Ewangelii, który był bardzo niewygodny wrogom Kościoła".

Duchowny znał osobiście papieża. W 1978 r. pracował w Papieskiej Radzie ds. Świeckich w Rzymie. Został rektorem Papieskiego Kolegium Polskiego w Rzymie, a w 1985 r. szefem Biura ds. Młodzieży przy Papieskiej Radzie ds. Świeckich. Brał aktywny udział w przygotowaniu I Światowego Dnia Młodzieży w Rzymie w 1985 r. Po latach w wywiadzie dla PAP wspominał, iż kard. Karol Wojtyła był jednym z kandydatów do papieskiego tronu przed konklawe w 1978 roku. Później pontyfikat Jana Pawła II określił "na miarę wieków".

W trakcie obu kadencji ważne były dla abp Michalika relacje z katolikami i chrześcijanami Niemiec, Ukrainy i Rosji.

We wrześniu 2005 r. wspólnie z przewodniczącym Episkopatu Niemiec podpisał oświadczenie o pojednaniu. Cztery lata później, w 70. rocznicę wybuchu II wojny światowej, oba episkopaty wydały kolejną deklarację. Znalazło się w niej potępienie zbrodni wojennych, wypędzeń, podkreślenie działań budujących polsko-niemieckie pojednanie.

Dążył do pojednania polsko-rosyjskiego

Jako przewodniczący KEP prowadził też dialog z Ukraińcami. W czerwcu 2013 r., w 70. rocznicę zbrodni wołyńskiej, zwierzchnicy Kościołów obu państw podpisali deklarację. „Chrześcijańska ocena zbrodni wołyńskiej domaga się od nas jednoznacznego potępienia i przeproszenia za nią” – napisali.

Hierarcha dążył również do pojednania polsko-rosyjskiego. Pierwszy w historii wspólny dokument wzywający do tego podpisał wspólnie ze zwierzchnikiem rosyjskiej Cerkwi prawosławnej Cyrylem I w 2012 r. "Apelujemy do naszych wiernych, aby prosili o wybaczenie krzywd, niesprawiedliwości i wszelkiego zła wyrządzonego sobie nawzajem" – głosił dokument.

W 2013 r. na wspólnej konferencji Kościołów w Polsce i Rosji mówił, iż najważniejsze jest „wspólne świadectwo w obronie życia przeciw aborcji i eutanazji, świadectwo wizji chrześcijańskiego małżeństwa i rodziny, a także etyki społecznej, sprawiedliwości i miłosierdzia oraz sensu życia na ziemi jako przygotowania do życia po śmierci”.

W trakcie kierowania KEP ważne były dla niego także relacje z Żydami. W 2011 r. w Przemyślu z okazji XIV Dnia Judaizmu w Kościele katolickim w Polsce powiedział, iż jest wdzięczny Żydom za kultywowanie pamięci o Holocauście, bo – jak stwierdził – „budzą sumienie świata, iż tego rodzaju historia nie może się powtórzyć”.

Kim był arcybiskup Józef Michalik?

Abp Michalik urodził się 20 kwietnia 1941 r. w Zambrowie, ukończył łomżyńskie seminarium. Święcenia kapłańskie otrzymał 23 maja 1964 r. Studia kontynuował w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie oraz na Uniwersytecie Angelicum w Rzymie, gdzie w 1972 r. uzyskał stopień doktora teologii.

Po powrocie do kraju w 1973 r. został wicekanclerzem kurii w Łomży. Równocześnie był profesorem teologii dogmatycznej i homiletyki w seminarium duchownym oraz redaktorem miesięcznika diecezjalnego.

Ordynariuszem gorzowskim został mianowany przez papieża 1 października 1986 r. Sakrę biskupią otrzymał 16 października 1986 r. z rąk papieża Jana Pawła II w Watykanie. Za biskupią dewizę przyjął łacińską sentencję "Numine Tuo Domine" (Mocą Twoją, Panie). Jako ordynariusz przeprowadził reorganizację diecezji i przeniósł jej siedzibę do Zielonej Góry.

W kwietniu 1993 r. został mianowany przez papieża metropolitą przemyskim. W 2015 r., po osiągnięciu wieku emerytalnego zgodnie z prawem kanonicznym, złożył rezygnację z funkcji metropolity przemyskiego.

W liście pożegnalnym do wiernych w archidiecezji podkreślił, iż sprawy Kościoła i Ojczyzny "zawsze powinny nam leżeć na sercu, bo wiemy, iż siłę i dobrobyt ojczystego kraju tworzą ludzie zdrowi moralnie, mądrzy i uczciwi, a choćby największe bogactwa roztrwoni korupcja, zaś najpotężniejsze siły zniweczą podziały, egoizmy i zdrady". Zwrócił uwagę, iż los ojczyzny "zawsze był związany z losem Kościoła, a niewola Polski pogrążała w kolejne trudności Kościół i osłabiała moralność".

W KEP był m.in. przewodniczącym komisji ds. duszpasterstwa akademickiego, wiceprzewodniczącym komisji ds. duszpasterstwa ogólnego oraz ds. duszpasterstwa świeckich. Kierował też zespołami ds. Akcji Katolickiej i ds. Konstytucji Rzeczypospolitej.

Jest autorem licznych publikacji, m.in.: "Kościół i jego reforma", "Moje rozmowy z Bogiem", "Przypatrzcie się, bracia, powołaniu waszemu", "Mocą Twoją, Panie! Wybrane teksty z nauczania pasterskiego (1993–1998)" oraz szeregu artykułów na tematy teologiczne i duszpasterskie.

Był honorowym obywatelem m.in. Krosna, Łańcuta, Zambrowa i Przemyśla. W 2014 r. otrzymał odznakę honorową "Zasłużony dla Województwa Podkarpackiego". Z kolei dwa lata wcześniej przyznano mu tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego.