Zenon Burdy: Jak naprawdę patrzeć, by zobaczyć

Niedawno na internetowej stronie „Artnet” przeczytałem tekst Bena Davisa, w którym autor opisuje swoją osobistą metodę oglądania wystaw sztuki, swoisty przewodnik po tym, „jak naprawdę patrzeć, by zobaczyć”. Oczywiście każdy widz może mieć zupełnie inny sposób odbioru wystaw i nie istnieje jedna uniwersalna metoda patrzenia na sztukę. Propozycja Davisa może jednak okazać się pomocna zwłaszcza dla tych, którzy na co dzień nie są zawodowo związani ze sztuką, a chcieliby nauczyć się uważniejszego, bardziej świadomego obcowania z dziełem

Ben Davis, jeden z najbardziej przenikliwych i zaangażowanych krytyków sztuki współczesnej, znany z publikacji w Artnet News oraz książki „Theses on Art and Class”, proponuje nie tyle metodę oglądania sztuki, co pewien sposób bycia wobec niej.
Jego podejście łączy osobisty odbiór z głębokim, społecznie zakorzenionym namysłem. To nie jest „przewodnik po wystawie” ani zestaw praktycznych kroków, jak oglądać obrazy to zaproszenie do świadomego uczestnictwa w doświadczeniu, jakim może i powinna być dobra wystawa.
Davis nie ufa bezkrytycznemu podziwowi ani gotowym interpretacjom podsuwanym przez kuratorów. W jego ujęciu widz nie jest biernym odbiorcą, ale aktywnym uczestnikiem kulturowego i społecznego wydarzenia. Oglądanie sztuki to akt intelektualny, zmysłowy i etyczny zarazem moment spotkania z dziełem, artystą, instytucją i samym sobą. Oto pięć kroków, które choć z pozoru proste mogą zupełnie zmienić sposób, w jaki doświadczamy oglądaniu sztuki.

1. Zrób pierwszy spacer „bez teorii”
„Wejdź na wystawę i po prostu się rozejrzyj. Nie czytaj jeszcze tablic, nie sięgaj po katalog. Patrz.”
W czasach przesytu informacji i nadprodukcji interpretacji coraz trudniej spojrzeć na cokolwiek naprawdę świeżym okiem. Davis zachęca do tego, by pierwszy kontakt z wystawą był intuicyjny, niemal dziecięcy. Bez teoretycznego przygotowania, bez wsparcia autorytetów. To akt odwagi: pozwolić sobie na nieznajomość, na brak odpowiedzi, na czyste zdziwienie.
Tylko wtedy można usłyszeć własny głos emocję, która pojawia się spontanicznie. Może to być zachwyt, może niepokój, może rozdrażnienie. Wszystko to są autentyczne sygnały, które warto zauważyć, zanim zostaną zagłuszone przez cudze słowa.

2. Zatrzymaj się przy dziele, które przykuło twoją uwagę.
„Zadaj sobie pytanie: dlaczego właśnie to mnie porusza? Treścią? Formą? Kolorem? Humorem?”
W galeriach łatwo wpaść w rytm szybkiego oglądania obrazy mijają jak kadry w przewijanym filmie. Davis proponuje coś odwrotnego: zatrzymanie. Skierowanie uwagi na jedno dzieło, które coś w nas poruszyło. Nie musi być „najważniejsze”, ani choćby „dobre” wystarczy, iż wzbudziło reakcję.
To zatrzymanie to moment początku dialogu nie z dziełem, ale z samym sobą. Co czuję? Dlaczego właśnie to? Czy to forma mnie przyciąga, czy temat? A może drażni mnie coś, co uświadamia mi moje własne przekonania lub ich brak? Emocja to nie przeszkoda w odbiorze sztuki to droga do jej zrozumienia.

3. Wróć i przeczytaj teksty kuratorskie.
„Dopiero po pierwszym oglądzie przeczytaj opis wystawy. Sprawdź, co artysta i kurator chcieli powiedzieć. Zobacz, czy to się zgadza z twoim odczuciem.”
Dopiero gdy emocje i pierwsze wrażenia zostaną zarejestrowane, Davis zachęca do sięgnięcia po „klucz” teksty towarzyszące wystawie. Nie po to, by się ich bezkrytycznie nauczyć, ale by wejść w rozmowę z intencją autorów.
To moment konfrontacji: moje odczucie kontra zamysł artysty.
Kuratorskie opisy bywają hermetyczne, pełne teorii, akademickiego żargonu ale nie chodzi o to, by wszystko rozumieć. Ważniejsze jest pytanie czy to, co przeczytałem, poszerza moje spojrzenie, czy je ogranicza? Czy pomaga mi zrozumieć dzieło, czy jedynie nadaje mu arbitralne znaczenie.

4. Pomyśl o kontekście społecznym i ekonomicznym.
„Kto pokazuje tę wystawę? Gdzie? W jakim celu? Czy artysta ma coś do powiedzenia o świecie, czy tylko o sobie?”
To krok, który czyni metodę Davisa naprawdę wyjątkową. Krytyk nie zatrzymuje się na poziomie osobistego przeżycia idzie dalej, pytając o system, w którym sztuka się znajduje. W czyich murach wisi dzieło? Kto je sfinansował? Jakie interesy reprezentuje instytucja, która je prezentuje?
Davis nie wierzy w „czystą sztukę”. Jego podejście jest zanurzone w rzeczywistości społecznej sztuka to narzędzie, które może odsłaniać struktury władzy, nierówności, wykluczenia. Ale może je też ukrywać lub legitymizować. Oglądanie wystawy staje się więc również analizą systemu, który ją umożliwił i pytaniem o to, komu ona tak naprawdę służy.

5. Zadaj sobie jedno proste pytanie: „Dlaczego to ma dla mnie znaczenie?”.
„Jeśli sztuka nie zostawia cię z żadnym pytaniem, żadnym echem, żadną refleksją może nie była warta czasu. Ale czasem to ty musisz się postarać, żeby to echo usłyszeć.”
Na koniec Davis stawia pytanie fundamentalne: co mi to dało? Czy wyszedłem z wystawy z myślą, której wcześniej nie miałem? Z pytaniem, którego się nie spodziewałem? Z refleksją, która mnie poruszyła?
To pytanie nie zawsze prowadzi do olśnienia. Ale ma ogromną wartość, bo zmusza do uważności. Oglądanie sztuki przestaje być wtedy czymś biernym, powierzchownym. Staje się procesem momentem osobistego zaangażowania, które wykracza poza ramy galerii.
Metoda Bena Davisa nie daje prostych odpowiedzi. Nie oferuje kluczy interpretacyjnych ani gwarantowanych przeżyć. Ale właśnie dzięki temu pozwala naprawdę patrzeć – nie jak turysta na wystawie, ale jak świadomy uczestnik kultury.
To nie metoda naukowa ani akademicka, ale etyczna i krytyczna praktyka patrzenia uważna, czujna, osobista. To sposób myślenia, który odmawia podporządkowania się gotowym narracjom i zaprasza do samodzielnego odkrywania znaczeń.
Bo sztuka, jeżeli ma mieć sens, musi być czymś więcej niż dekoracją musi być wyzwaniem, pytaniem, czasem choćby niepokojem. Davis uczy, jak tego nie przegapić.
Obcowanie ze sztuką to doświadczenie, które wykracza poza zwykłe oglądanie obrazów czy instalacji to spotkanie z czyjąś wizją świata, próbą zrozumienia rzeczywistości na nowo, a czasem również konfrontacja z własnymi przekonaniami. Obejrzenie wystawy okazuje się właśnie takim przeżyciem bogatym intelektualnie, poruszającym emocjonalnie i inspirującym twórczo.

Teraz należy przeanalizować jak dana wystawa wpłynęła na widza i jakie pozostawiła wewnętrzne uczucia.
Pierwszym i najważniejszym wnioskiem, jaki wyciągnąłem z tej wizyty, jest poszerzenie wiedzy oraz świadomości. Dzięki wystawie lepiej zrozumiałem temat, którego wcześniej nie znałem dogłębnie. Kuratorski wybór prac oraz ich układ narracyjny pozwoliły mi spojrzeć na ten problem z różnych perspektyw. To doświadczenie skłoniło mnie do refleksji nad tym, jak sztuka może stać się nośnikiem idei i wartości, a nie tylko estetycznym doznaniem.
Drugą istotną refleksją jest głębokie docenienie pracy twórców. Każde dzieło prezentowane na wystawie niosło ze sobą nie tylko przekaz, ale również ogromny nakład pracy, kreatywności i odwagi artystycznej. Uderzające było to, z jaką precyzją autorzy potrafili operować formą, światłem czy materiałem, by wyrazić to, co dla nich ważne. Szczególne wrażenie zrobiła na mnie ,tutaj możesz dodać konkretną pracę lub autora, którego dzieło poruszyło mnie nie tylko techniką wykonania, ale też głębią przekazu.
Nie sposób pominąć również emocjonalnego odbioru, jaki towarzyszy podczas zwiedzania. Wystawa wywołuje w odbiorcy całą gamę uczuć od zachwytu nad pięknem i oryginalnością niektórych prac, po zadumę i niepokój związany z tematami bardziej egzystencjalnymi czy społecznymi. Taka intensywność emocji świadczy o sile oddziaływania sztuki i o tym, jak głęboko potrafi ona dotrzeć do wnętrza odbiorcy.

Wizyta na wystawie staje się też źródłem inspiracji. Obserwując różnorodne formy ekspresji artystycznej i sposób, w jaki twórcy komentują rzeczywistość
Na koniec, wystawa uświadamia, jak wielką rolę odgrywa sztuka i szerzej kultura w naszym życiu społecznym i osobistym. To dzięki niej budujemy wspólną tożsamość, uczymy się empatii i otwartości, a także jesteśmy w stanie poruszać trudne tematy, które inaczej byłyby pomijane. Obcowanie z kulturą nie jest więc luksusem jest koniecznością.
Podsumowując, wystawa to nie tylko wydarzenie estetyczne, ale przede wszystkim intelektualne i emocjonalne przeżycie. To doświadczenie pokazuje, iż sztuka wciąż ma moc zmieniania ludzi i to właśnie jest jej największą siłą.

Zenon Burdy