Nie nagrywaj, uciekaj, szukaj schronienia. Major Jarosław Stelmach o tym, jak przetrwać zamach (Nasza rozmowa)

Jak zachować się, gdy słyszymy strzały? Uciekać, ukryć się, a może paść na ziemię i udawać martwego? Czy powinniśmy nagrywać zamach, a kiedy można bezpiecznie pomóc rannym? Wydarzenia, które miały miejsce 7 listopada w Krakowie, pokazały, jak ważna jest wiedza o reagowaniu w sytuacjach zagrożenia. O tym, jak rozpoznać niebezpieczeństwo, nie popełnić błędów i przygotować się na sytuację kryzysową, rozmawiamy z majorem rez. dr. hab. inż. Jarosławem Stelmachem, ekspertem w dziedzinie bezpieczeństwa.

Małgorzata Armada, KRKNews.pl: Pierwsza rzecz, która zwróciła moją uwagę w komentarzach i relacjach świadków zdarzenia, to fakt, iż wiele osób wzięło strzały za fajerwerki. Jak możemy odróżnić te dwa odgłosy?

Major rez. dr hab. inż. Jarosław Stelmach, polski ekspert w dziedzinie bezpieczeństwa: Tu mamy do czynienia z pierwszym etapem algorytmu 4U – „uważaj”, czyli z rozpoznawaniem zagrożenia i jego symptomów. Faktycznie, oddany przez sprawcę strzał czy strzały, które usłyszymy w przestrzeni publicznej, możemy początkowo uznać za element pokazu fajerwerków albo wystrzał ślepej amunicji podczas organizowanej imprezy masowej.

Dlatego na etapie „uważaj” pierwszy symptom, który usłyszymy, powinniśmy zestawić z innymi okolicznościami. Czy ludzie uciekają, czy słychać krzyki, czy widać jakieś oznaki zagrożenia? Warto rozejrzeć się wokół siebie i zwrócić uwagę na potencjalnych sprawców, samochody czy inne elementy, które mogą budzić nasze wątpliwości. Te sygnały trzeba ze sobą połączyć i na tej podstawie podjąć adekwatną decyzję.

Tak właśnie było w Krakowie. Pojawiły się strzały, ludzie zaczęli biec, słychać było okrzyki i przekazywane sobie nawzajem ostrzeżenia: „Uciekajcie, strzelec”. To adekwatna reakcja.

Rekomendujemy więc, żeby porównywać ze sobą różne symptomy. Ocena sytuacji jest niezwykle ważna, ponieważ to na jej podstawie podejmujemy później konkretne działania: decydujemy, czy uciekać, ukryć się, czy w ostateczności podjąć walkę. Może też okazać się, iż zagrożenia nie ma.

Czy zawsze powinniśmy uciekać? W jakiej sytuacji należy paść na ziemię?

Nie ma jednej uniwersalnej odpowiedzi – wiele zależy od okoliczności, przede wszystkim od tego, w jaki sposób sprawca prowadzi ogień. Ucieczka jest oczywiście rekomendowanym rozwiązaniem, ale ważne, by podczas niej biec jak najszybciej i zmieniać kierunek. Dzięki temu stajemy się trudniejszym celem.

Może się jednak zdarzyć, iż strach całkowicie nas sparaliżuje i nie będziemy w stanie się poruszyć. W takiej sytuacji należy paść na ziemię i przyjąć pozycję bezpieczną, czyli położyć się jak najbardziej płasko. W większości przypadków sprawca będzie bowiem strzelał na wysokości swojego wzroku.

Trzeba jednak pamiętać, iż pozostawanie w bezruchu w pobliżu sprawcy również może być niebezpieczne. Może on uznać nas za łatwy cel, podjechać do nas, a choćby próbować nas przejechać.

Jeśli nie mamy możliwości ucieczki i musimy już paść na ziemię, jak powinniśmy się zachować? Czy należy osłonić głowę i kark, a może próbować się czołgać?

Jedną z możliwości jest zastosowanie zasady „udawaj martwego”. Sprawdziła się ona podczas kilku zamachów, między innymi w klubie Bataclan. Zdarzało się, iż sprawcy kilkukrotnie przemieszczali się w tych samych miejscach, a ofiary leżały nieruchomo.

Możemy więc wybrać tę strategię albo próbować odczołgać się w bezpieczniejsze miejsce. o ile jednak pozostajemy na ziemi, należy przyjąć odpowiednią pozycję, tj. położyć się nogami w kierunku potencjalnego zagrożenia, a głowę osłonić dłońmi. Takie ułożenie zapewnia dodatkową ochronę najbardziej wrażliwych części ciała, w tym głowy, klatki piersiowej i brzucha.

Chciałbym jednak podkreślić, iż omawiane przez nas rekomendacje nie powinny być traktowane jako sztywny schemat czy recepta na sukces. Takiej po prostu nie ma. Nikt nie zagwarantuje, iż ucieczka będzie w stu procentach bezpieczna ani iż przyjęcie pozycji leżącej pozwoli uniknąć zagrożenia.

Jeśli wybieramy opcję ucieczki, to gdzie powinniśmy biec? Jakie miejsca będą dla nas najbezpieczniejsze?

Przede wszystkim powinniśmy szukać takiego kierunku ucieczki, który jak najszybciej zapewni nam osłonę przed strzałami sprawcy. Może to być otwarty sklep, brama lub drzwi prowadzące do wnętrza budynku, gdzie znajdziemy się za ścianą i będziemy mieli pewność, iż strzelec nie wjedzie tam samochodem.

Trzeba jednak pamiętać, iż w historii terroryzmu zdarzały się zamachy, podczas których sprawcy zatrzymywali pojazd, wysiadali z niego i kontynuowali atak pieszo. Tak było między innymi w Londynie, gdzie napastnicy po opuszczeniu samochodu używali broni białej, w tym noży. Nie możemy więc zakładać, iż zagrożenie minie, gdy pojazd się oddali.

Poza tym w przypadku ataku z użyciem samochodu istnieje duże ryzyko, iż sprawca będzie próbował nas staranować. Dlatego zalecany kierunek ucieczki jest prostopadły do kierunku poruszającego się auta. Pozwala to skrócić czas potrzebny na zejście z toru jazdy i utrudnić dosięgnięcie nas zamachowcy.

Załóżmy, iż jesteśmy w restauracji lub sklepie przy krakowskim rynku i wiemy, iż sprawca porusza się wokół niego. Nie mamy już możliwości ucieczki. W takich miejscach często są duże, przeszklone witryny. Czy powinniśmy chować się pod stołami? Gdzie szukać schronienia?

Po wejściu do takiego obiektu, jeżeli jest taka możliwość, powinniśmy jak najszybciej zabezpieczyć go od zewnątrz, na przykład opuszczając roletę antywłamaniową. Przede wszystkim jednak należy opuścić strefę witryn sklepowych, okien i szklanych drzwi. Absolutnie nie powinniśmy też filmować zdarzenia, co niestety robiło wiele osób.

Należy udać się w głąb budynku, najlepiej do pomieszczenia oddzielonego od zewnętrznej części co najmniej dwiema ścianami. Warto szukać dodatkowych osłon i przyjąć jak najniższą pozycję. Każda kolejna przegroda – drewniana, murowana czy stalowa – stanowi dodatkową barierę ochronną.

Trzeba jednocześnie zachować czujność. jeżeli sprawca wtargnie do budynku, musimy być przygotowani również na scenariusz ostateczny, czyli konieczność podjęcia walki. Takie sytuacje zdarzały się już podczas zamachów.

Wróćmy jeszcze do nagrań, które pojawiały się w mediach społecznościowych po krakowskim zamachu. Czy filmowanie takich zdarzeń jest w ogóle potrzebne? Czy nagrania mogą być przydatne służbom, a jeżeli tak, to czy powinniśmy je wykonywać?

Przede wszystkim pamiętajmy, iż rekomendowany algorytm postępowania to 4U: „uważaj”, „uciekaj”, „ukryj się” i „udaremnij atak”. Nie ma w nim dodatkowych etapów: „uwiecznij”, a tym bardziej „udostępnij”.

Nagrywanie takich zdarzeń absolutnie nie jest rekomendowane i to z kilku powodów. Po pierwsze, zwiększamy w ten sposób zagrożenie dla własnego życia i zdrowia. Po drugie, naruszamy prywatność i godność osób filmowanych, często ofiar, które na tych nagraniach tracą życie.

Po trzecie, rozpowszechnianie takich materiałów wpisuje się w pośrednią strategię terrorystów. Sprawcom zależy bowiem na tym, aby zamach rezonował społecznie nie tylko w chwili jego przeprowadzenia, ale również przez kolejne dni, tygodnie, a choćby lata. Filmując takie zdarzenia, przesyłając nagrania przez SMS, WhatsApp i inne komunikatory czy publikując je w mediach społecznościowych, nieświadomie realizujemy ich cel.

Jeśli chodzi o służby, poradzą sobie one bez takich nagrań. W przestrzeni publicznej funkcjonuje dziś rozbudowany monitoring wizyjny.

Czy takie nagrania wpływają na psychikę osób, które je oglądają, choćby jeżeli nie były bezpośrednimi świadkami zamachu?

Zdecydowanie tak. Nasze bezpieczeństwo psychiczne zostało mocno nadszarpnięte właśnie przez krążące w internecie nagrania. Bezpośrednio w centrum wydarzeń znalazło się kilkadziesiąt, być może kilkaset osób, natomiast materiały te mogły straumatyzować setki tysięcy odbiorców.

Oglądanie takich treści często prowadzi do utożsamiania się z ofiarami – ze względu na ich wiek, płeć czy sytuację życiową. Poznając ich osobiste historie, zaczynamy myśleć, iż sami moglibyśmy znaleźć się w podobnym położeniu. To potęguje strach i poczucie zagrożenia. Wzrasta również poczucie bezsilności, a maleje wiara we własną sprawczość w sytuacjach kryzysowych.

Szczególnie narażone są młode osoby, do których takie materiały również docierają. Komunikatory nie blokują automatycznie przesyłania drastycznych nagrań nieletnim, a algorytmy mediów społecznościowych dodatkowo podsuwają im podobne treści.

Pośrednie skutki zamachów i innych zdarzeń kryzysowych są więc bardzo poważne, szczególnie z perspektywy zdrowia psychicznego. Mogą prowadzić do traum, których leczenie trwa choćby wiele lat.

Przejdźmy do kolejnej ważnej kwestii: udzielania pomocy rannym. Kiedy możemy bezpiecznie podejść do poszkodowanych i jak powinniśmy działać, żeby nie narazić przy tym własnego życia?

Nie ma stuprocentowej recepty na sukces ani procedury, która pozwoliłaby nam jednoznacznie stwierdzić, iż miejsce zdarzenia jest już bezpieczne. Szczególnie w przypadku zamachu terrorystycznego musimy brać pod uwagę, iż sprawców może być kilku, na miejscu mogą znajdować się materiały wybuchowe albo sprawca mógł pozostawić niebezpieczne przedmioty.

Nie możemy też zakładać, iż osoba, której udzielamy pomocy, nie stanowi zagrożenia. W historii terroryzmu zdarzały się sytuacje, między innymi we Francji, gdy ratowano sprawców zamachów, którzy mieli na sobie pasy szahida. Dlatego pierwszym krokiem powinna być ocena sytuacji, chociaż będzie ona oczywiście subiektywna. Nie oznacza to jednak, iż powinniśmy rezygnować z pomocy. Jej udzielenie może uratować życie.

Jak w takim razie mądrze pomagać? Jakie działania powinniśmy podjąć?

Pierwszym działaniem powinno być wezwanie służb. Warto rozważyć również ewakuację poszkodowanego z miejsca zagrożenia. jeżeli istnieje ryzyko kolejnego ataku, na przykład z użyciem materiałów wybuchowych lub pojazdu, warto przenieść ranną osobę w bezpieczniejsze miejsce i dopiero tam przystąpić do udzielania pomocy.

Szczególnie ważne jest tamowanie masywnych krwotoków. W miarę możliwości powinniśmy zadbać również o własne zabezpieczenie, dlatego warto mieć przy sobie niewielki zestaw pierwszej pomocy, który można przypiąć do plecaka czy torebki. Powinny znaleźć się w nim między innymi rękawiczki, maseczka do prowadzenia oddechów ratowniczych oraz podstawowe materiały opatrunkowe. Przydatny może być również opatrunek izraelski, opaska uciskowa czy zwykły bandaż, którym można zatamować krwawienie, także w przypadku rany postrzałowej w okolicy pachwiny.

Zachęcam do nauki pierwszej pomocy, udziału w szkoleniach i regularnego ćwiczenia. Warto przygotowywać się do działania w warunkach ograniczonego czasu, braku pełnych informacji i silnych emocji.

Czy jako naród jesteśmy przygotowani na sytuacje kryzysowe i wystarczająco wyedukowani w kwestiach bezpieczeństwa? Jak ocenia pan zachowanie osób przebywających w centrum Krakowa podczas sobotnich wydarzeń?

Myślę, iż nie. Niestety, to bolesna diagnoza, która wynika z moich obserwacji i doświadczeń trenerów Safety Project. Przeszkoliliśmy tysiące osób z reagowania na zamachy. Sam rozpocząłem tę misję kilkanaście lat temu, wydałem liczne publikacje. Zainteresowanie tą problematyką wzrosło jednak wyraźnie dopiero po wybuchu wojny w Ukrainie. przez cały czas jednak algorytmu 4U – „uważaj, uciekaj, ukryj się, udaremnij atak” – czy prostszej zasady „uciekaj, ukryj się, walcz” nie znają wszyscy dorośli i dzieci.

Polska była do soboty krajem wolnym od zamachów terrorystycznych o tak dużej skali. Oczywiście wcześniej również funkcjonowaliśmy w podwyższonym stopniu zagrożenia terrorystycznego, ale z sytuacjami kryzysowymi jest tak, iż dopóki się nie wydarzą, często nie wierzymy, iż mogą nas dotyczyć. Jako społeczeństwo nie do końca wiemy jeszcze, jak zachować się w sytuacji ataku masowego zabójcy.

Trzeba jednak powiedzieć, iż przykład Krakowa pokazał, iż mimo tych braków większość osób zachowała się bardzo dobrze. Ludzie uciekali, szukali schronienia, a niektórzy podejmowali działania, by pomagać innym. Pojawiły się również naprawdę bohaterskie postawy.

Na szczególne uznanie zasługują nasi policjanci, zwłaszcza dwaj funkcjonariusze, którzy skonfrontowali się ze sprawcą i zatrzymali jego morderczy rajd. W przypadku ataku masowego zabójcy to kluczowe. Mam więc wrażenie, iż mimo wszystko ten praktyczny egzamin zdaliśmy. Bardzo wiele pozostaje jednak do zrobienia w zakresie edukacji i skupienia się na praktycznym wymiarze reagowania.

Moim marzeniem jest, żebyśmy nie ograniczali się wyłącznie do przygotowywania na atak masowego zabójcy z bronią. Powinniśmy rozpoznawać różne metody działania sprawców. Tak jak opisałem to w swojej książce pt. Reagowanie na zamachy. Dobre praktyki i rekomendacje: zagrożeniem może być napastnik z nożem lub bronią, podłożenie urządzenia wybuchowego, taranowanie, dron, rakieta czy niebezpieczna przesyłka, która może wybuchnąć nam w rękach. Zagrożenie może stanowić choćby reklamówka pozostawiona na klatce schodowej.

Chciałbym, żebyśmy szkolili się w zakresie różnych scenariuszy i budowali świadomość zagrożeń w sposób zorganizowany, synergiczny, masowy i praktyczny. To jest możliwe do zrobienia. Tym bardziej iż sobotnie wydarzenia pokazały, iż Polska nie jest krajem wolnym od terroryzmu. Niestety!