Muzea niegotowe na wojnę. W jednym z budynków stwierdzono zagrożenie dla życia ludzi

Najwyższa Izba Kontroli opublikowała w poniedziałek wyniki kontroli dotyczącej przygotowania muzeów na wypadek wojny i sytuacji kryzysowych. Kontrole przeprowadzone przez Państwową Straż Pożarną wykazały nieprawidłowości przeciwpożarowe w czterech placówkach.

NIK opublikowała wyniki kontroli w poniedziałek, 27 lipca 2026 roku. Samą kontrolę zakończono 19 grudnia 2025 roku. Objęto nią dziewięć muzeów narodowych gromadzących szczególnie cenne zbiory. Izba ustaliła, iż na dzień zakończenia kontroli badane instytucje nie były przygotowane od strony formalnej i organizacyjnej na wypadek konfliktu zbrojnego. Negatywnie oceniono również działania Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Jednym z głównych problemów były nieaktualne i nierzetelnie opracowane plany ochrony zabytków oraz muzeów. W części placówek dokumenty powstały kilkanaście, a choćby ponad 20 lat temu. Nie zawierały wszystkich wymaganych elementów, nie były aktualizowane albo wprowadzane zmiany nie odpowiadały rzeczywistej sytuacji.

Nieprawidłowości dotyczyły również ochrony przeciwpożarowej. Na zlecenie NIK kontrole w czterech muzeach przeprowadziły adekwatne jednostki organizacyjne Państwowej Straży Pożarnej. Stwierdzone uchybienia miały różny charakter. Część z nich usunięto jeszcze przed zakończeniem kontroli, jednak w jednym przypadku ich skala doprowadziła do zakwalifikowania budynku jako zagrażającego życiu ludzi.

Zastrzeżenia dotyczyły także instrukcji bezpieczeństwa pożarowego oraz dokumentów określających sposób przygotowania zbiorów do ewakuacji. NIK nie wskazała nazw poszczególnych placówek ze względu na przepisy ograniczające dostęp do informacji związanych z bezpieczeństwem muzealiów.

Kontrola wykazała również, iż Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego nie zapewnił realizacji żadnego z działań przewidzianych w Krajowym programie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2023–2026. Opracowany krajowy plan ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych nie zawierał większości elementów wymaganych przepisami i nie uwzględniał doświadczeń płynących z wojny w Ukrainie.

Zgodnie z ustawą o ochronie ludności i obronie cywilnej pierwsze plany ochrony dóbr kultury na czas wojny powinny zostać sporządzone do końca 2026 roku i obowiązywać od 1 stycznia 2027 roku. Do chwili publikacji wyników kontroli minister kultury nie wydał jednak rozporządzenia określającego podmioty zobowiązane do przygotowania takich dokumentów.

NIK zwróciła również uwagę na brak wyznaczonych i odpowiednio przygotowanych miejsc ukrycia oraz ewakuacji najcenniejszych zbiorów. Problemem pozostaje też niski poziom ich digitalizacji. Według danych za 2024 rok cyfrowo udokumentowanych było około 20 procent muzealiów. W przypadku zniszczenia lub utraty części zbiorów może to utrudnić identyfikację i udokumentowanie strat.

Kontrola nie wykazała przypadków zniszczenia, uszkodzenia ani zaginięcia zbiorów. Pozytywnie oceniono także ochronę fizyczną muzealiów oraz sposób ich zabezpieczania podczas transportu. NIK podkreśliła jednak, iż obecne zaniedbania mogą mieć poważne skutki w przypadku wojny, pożaru, powodzi lub innego zdarzenia kryzysowego.

Izba zaleciła pilne opracowanie skutecznych procedur, aktualizację dokumentacji oraz wyznaczenie miejsc i tras ewakuacji najcenniejszych dóbr kultury. Ministerstwo powinno także przygotować jednolite standardy postępowania na czas wojny i zapewnić środki na zabezpieczenie muzeów.