Burdy: O marnowaniu czasu

W eseju tym poruszę temat niezbyt popularny, a zarazem niezwykle istotny. Jest to zagadnienie, które istnieje od zarania dziejów, odkąd człowiek pojawił się na ziemi. Temat oczywisty, a jednocześnie rażący, ponieważ dotyczy każdego z nas. Chodzi o problem marnowania czasu. Doba ma dwadzieścia cztery godziny, tydzień siedem dni, miesiąc w zależności od kalendarza trzydzieści lub trzydzieści jeden dni, rok składa się z dwunastu miesięcy.

Każdy człowiek otrzymuje tę samą miarę czasu, ale pytanie zasadnicze brzmi: jak ten czas jest wykorzystywany?

Człowiek posiada określony cykl egzystencjalny, ograniczony początkiem i końcem życia. To, co w tym czasie zrobił, co przez to uzyskał, a co utracił, ma fundamentalne znaczenie dla jego istnienia.

Człowiek rodzi się z tak zwaną „czystą kartą”. Nie jest to jednak zwykła pustka. Jest to przestrzeń wypełniona możliwościami, pozornie pusta, ale w rzeczywistości pełna potencjału. Otrzymuje on dar można powiedzieć natchniony, naddany przez Stwórcę który objawia się w postaci umiejętności, zdolności i talentów. Te cechy pozwalają mu być, rozwijać się i nadawać sens własnej egzystencji. Warunkiem ich realizacji jest jednak odkrycie ich we adekwatnym czasie. Większość ludzi odkrywa swoje zdolności nieświadomie, przypadkowo, często bez refleksji nad ich znaczeniem. Istotą tego odkrycia jest nie tylko samo rozpoznanie talentu, ale konsekwentne jego rozwijanie, dążenie do doskonałości i pełnego wykorzystania.

I właśnie w tym miejscu pojawia się problem. Problem przewartościowania, który pod wpływem różnych czynników prowadzi do zaniku tych darów. Są to czynniki przede wszystkim egzystencjalne: konieczność zabezpieczenia środków do życia, troska o rodzinę, relacje społeczne, potrzeba odpoczynku. Wszystkie te elementy są naturalne i potrzebne, ale często zajmują przestrzeń, która mogłaby być przeznaczona na rozwój tego, co w człowieku najcenniejsze. Co więcej, ogromna ilość czasu poświęcana jest sprawom, na które człowiek nie ma wpływu, sprawom drugorzędnym, nieistotnym, a choćby powierzchownym. I to właśnie stanowi zasadniczy problem. Człowiek został obdarzony czymś, co powinien odkryć i konsekwentnie realizować.

Historia kultury, nauki i sztuki dostarcza wielu przykładów osób, które mimo trudności i licznych przeszkód stworzyły dzieła wyjątkowe, dokonały odkryć i pozostawiły po sobie trwały ślad. Dzięki nim ludzkość mogła się rozwijać, poznawać nowe prawdy i przekraczać własne ograniczenia. Jednak w tym miejscu pojawia się również czynnik materialny. Aby zrealizować swoje dzieło, człowiek obdarzony talentem musi posiadać środki nie tylko do jego wykonania, ale także do codziennego życia. Wiele osób utalentowanych rezygnuje z własnej działalności twórczej, odkłada ją na później, a z czasem zniechęconych brakiem uznania czy trudnościami całkowicie porzuca. Ta ostatnia sytuacja jest najtragiczniejsza. Wówczas wcześniejsze marzenia, edukacja, chęci i optymistyczne pragnienia samorealizacji zostają zmarnowane. Potencjał, który mógł przynieść wartość zarówno jednostce, jak i innym ludziom, zostaje utracony. Czas, jaki człowiek posiada, powinien być wykorzystywany racjonalnie i twórczo. Nie można marnować ani chwili, jeżeli ma się wizję własnego posłannictwa i świadomość darów, które zostały człowiekowi powierzone. Problem marnowania czasu od najdawniejszych epok był przedmiotem refleksji. Zagadnieniem tym zajmowali się już wielcy myśliciele starożytnej Grecji i Rzymu. Warto ich przypomnieć i odwołać się do ich przemyśleń, ponieważ ich refleksje, mimo upływu wieków, pozostają zaskakująco aktualne.

Greccy filozofowie widzieli, iż czas to jeden z najcenniejszych darów ludzkiego życia. Nie traktowali go jedynie jako miary dni i lat, ale jako przestrzeń, w której człowiek realizuje swoje człowieczeństwo i nadaje sens własnemu istnieniu. Dla Sokratesa największym marnowaniem czasu było życie bez refleksji. Człowiek, który nie zadaje pytań o sens istnienia, nie poznaje siebie i nie szuka prawdy, traci to, co w życiu najistotniejsze. Według niego czas powinien być przeznaczony na dialog, myślenie i wewnętrzne dojrzewanie, ponieważ tylko w ten sposób człowiek staje się naprawdę sobą. Podobnie uważał Platon, który przestrzegał przed poświęcaniem czasu w rzeczy pozorne i przemijające. W jego przekonaniu człowiek łatwo zatrzymuje się na powierzchowności świata zmysłowego, zapominając o rzeczywistości duchowej. Dlatego nawoływał, aby kierować się ku temu, co trwałe i prawdziwe.

Zajmowanie się jedynie przyjemnościami i sprawami materialnymi oddala od poznania dobra i prawdy. Marnowanie czasu oznaczało więc pozostawanie w świecie „cieni”, zamiast dążenia do rzeczywistości głębszej i bardziej istotnej. ;

Arystoteles podkreślał natomiast, iż czas należy wykorzystywać na działanie zgodne z cnotą. W jego filozofii szczęście człowieka polega na rozwijaniu rozumu i doskonaleniu charakteru. Człowiek osiąga pełnię, gdy realizuje swoje możliwości i świadomie kształtuje własne życie. Bezczynność, brak celu oraz uleganie przypadkowym impulsom prowadzą do utraty tego, co w życiu najważniejsze. Czas niewykorzystany na rozwój moralny i intelektualny staje się czasem straconym, ponieważ nie przybliża człowieka do jego prawdziwego spełnienia. Również Epikur ostrzegał przed marnowaniem czasu, choć jego podejście różniło się od innych filozofów. Uważał on, iż człowiek traci życie wtedy, gdy goni za nieograniczonymi pragnieniami i nie potrafi odnaleźć spokoju ducha. W jego przekonaniu prawdziwe wykorzystanie czasu polega na prostocie życia, pielęgnowaniu przyjaźni oraz osiąganiu wewnętrznej harmonii. Nie chodziło o odrzucenie przyjemności, ale o ich rozumne uporządkowanie. Nadmiar pragnień prowadzi bowiem do niepokoju, a nie do szczęścia, przez co człowiek traci czas na rzeczy, które nie dają trwałej satysfakcji.

Wreszcie Heraklit z Efezu przypominał, iż wszystko nieustannie się zmienia i płynie. Świadomość przemijania sprawia, iż każda chwila nabiera szczególnej wartości. Czas nie zatrzymuje się, a życie nieustannie posuwa się naprzód, dlatego jego utrata ma wyjątkowy ciężar. Myśl o ciągłej zmianie powinna skłaniać człowieka do uważnego i sensownego przeżywania każdej chwili oraz do refleksji nad tym, co naprawdę istotne.

Greccy filozofowie byli zgodni w jednym, marnowanie czasu to życie bez celu, bez refleksji i bez dążenia do prawdy. Czas nie jest jedynie tłem naszego istnienia jest samym miejscem, w którym rozstrzyga się wartość ludzkiego życia. To w czasie człowiek kształtuje siebie, podejmuje decyzje i nadaje sens własnej egzystencji. Dlatego jego niewłaściwe wykorzystanie oznacza utratę tego, co najbardziej fundamentalne.

Refleksja nad marnowaniem czasu zajmuje ważne miejsce także w myśli stoickiej, szczególnie u Mareka Aureliusza i Seneki Młodszego. Obaj podkreślali, iż czas jest najcenniejszym dobrem człowieka, a jednocześnie tym, które najłatwiej tracimy. Człowiek często troszczy się o rzeczy materialne, zabiega o sławę i uznanie, ale lekkomyślnie rozprasza własne życie na sprawy błahe i przemijające. Stoicy wskazywali, iż ludzie pilnują swoich pieniędzy, a jednocześnie pozwalają innym odbierać sobie czas, który jest dobrem nieporównanie cenniejszym.

Seneka Młodszy w traktacie “O krótkości życia” pisał, iż życie nie jest krótkie to ludzie czynią je krótkim przez niewłaściwe jego wykorzystanie. Odkładanie życia na przyszłość, pogoń za ambicjami, nadmierna troska o sprawy materialne oraz rozproszenie sprawiają, iż człowiek nie potrafi żyć naprawdę. W jego przekonaniu wielu ludzi przez całe życie przygotowuje się do życia, ale nigdy go nie rozpoczyna. Tylko ten, kto potrafi skupić się na teraźniejszości i świadomie nią dysponować, naprawdę posiada swój czas i swoje życie. Podobnie Marek Aureliusz przypominał o przemijaniu i zachęcał do skupienia się na chwili obecnej. W swoich “Rozmyślaniach” podkreślał, iż człowiek traci życie, gdy angażuje się w rzeczy nieistotne: spory, ambicje, gniew czy troski o to, co nie zależy od niego. Zachęcał do życia zgodnego z rozumem i cnotą oraz do zachowania wewnętrznej prostoty. Każdy dzień powinien być przeżywany świadomie, ponieważ przeszłość już nie istnieje, a przyszłość pozostaje niepewna. W ujęciu stoików marnowanie czasu oznacza marnowanie życia. Człowiek, który żyje w rozproszeniu i odkłada to, co najważniejsze, traci niepowtarzalne chwile. Natomiast ten, kto świadomie przeżywa każdą chwilę i kieruje się refleksją, potrafi nadać swojemu istnieniu prawdziwą wartość. W ten sposób zarówno filozofowie greccy, jak i stoicy wskazywali, iż czas jest przestrzenią, w której dokonuje się sens ludzkiego życia, a jego adekwatne wykorzystanie staje się jednym z najważniejszych zadań człowieka.

Te myśli starożytnych nie zmieniły naszego podejścia do problemu czasu, a wręcz uwidoczniły prawdę we współczesnym społeczeństwie. Dostęp do przysłowiowych gadżetów całkowicie pozbawia nas kreatywności twórczej, a w zamian prowadzi do produkowania tandety zarówno w sferze konsumpcyjnej, jak i artystycznej. Łatwość, wygoda i nieustanna dostępność rozrywki rodzą lenistwo, a lenistwo staje się jednym z głównych sposobów marnowania czasu.Człowiek współczesny, zamiast świadomie przeżywać każdą chwilę, coraz częściej oddaje swój czas w ręce mechanicznej powtarzalności: przewijania, oglądania, konsumowania treści, które nie pozostawiają po sobie żadnego trwałego śladu. W ten sposób czas, który mógłby być przestrzenią rozwoju, refleksji i twórczości, zostaje rozproszony na drobne, nieistotne fragmenty. W konsekwencji tracimy zdolność głębokiego przeżywania rzeczywistości. Zanika uważność, a wraz z nią zanika również poczucie sensu. Człowiek, który nie potrafi zatrzymać się i spojrzeć w głąb własnego życia, zaczyna żyć powierzchownie jakby obok samego siebie. Dlatego problem marnowania czasu nie jest jedynie kwestią organizacji dnia, ale problemem egzystencjalnym. Dotyczy on samej jakości naszego istnienia. jeżeli nie odzyskamy świadomości wartości czasu, stanie się on nie wykorzystanym darem, który przecieka przez palce, pozostawiając po sobie jedynie pustkę i zmęczenie.

Zenon Burdy