„Błędny rycerz szczodrości” – o Ignacym Janie Paderewskim, który odegrał kluczową rolę w odzyskaniu przez Polskę niepodległości

Podbił świat jako pianista, oczarował jako kompozytor, zmienił jako mówca i polityk. Był postacią wielkiego formatu, która odcisnęła silne piętno na swoich czasach

Fragment artykułu Sylwii Wachowskiej i Aleksandra Laskowskiego opublikowany w czasopiśmie RUCH MUZYCZNY nr 10/2018

Ignacy Jan Paderewski w 1925 roku, fot. NAC

Ignacy Jan Paderewski był gigantem. Podbił świat jako pianista, oczarował jako kompozytor, zmienił jako mówca i polityk. Był postacią wielkiego formatu, która odcisnęła silne piętno na swoich czasach. Wędrowanie jego śladami poprzez archiwa, biblioteki i muzea z badawczego zainteresowania gwałtownie przerodziło się w kolekcjonerską namiętność, w pragnienie powiększania zbioru wspomnień i cytatów, które pozwalają zmniejszyć dystans, jaki dziś dzieli nas od tej wspaniałej postaci. Pragniemy podzielić się z  Czytelnikami wybranymi eksponatami z owego silva rerum, którego centrum stanowi Ignacy Jan Paderewski.

Paderewski. Pianista i premier

Ameryka Paderewskiego po prostu wielbiła. Entuzjazmu do jego pianistyki nie krył Henry Edward Krehbiel, krytyk muzyczny, autor angielskiego przekładu libretta opery Manru na potrzeby amerykańskiej prapremiery w nowojorskiej Metropolitan Opera House w 1902 roku. Ponad dwie dekady później, w wydanej w 1925 roku książce Jak słuchać muzyki (How to listen to music) w rozdziale zatytułowanym „Na recitalu fortepianowym” Krehbiel pisał:

„Nie ma czytelniejszej ilustracji tego, jaka magia kryje się w muzyce, nie ma bardziej przekonujących dowodów tego, jak wielką fascynację obudzić może artysta, nie ma lepszego pokazu możliwości instrumentu muzycznego niż ten, który dał podczas swych recitali fortepianowych pan Paderewski w sezonie 1895-96. Ponad trzykrotnie w ciągu pięciu miesięcy, w najważniejszych miastach naszego kraju, ten wspaniały człowiek zasiadał do fortepianu w obecności publiczności, którą liczyć należy w tysiącach i której liczbę ograniczała jedynie wielkość sal. Paderewski utrzymywał ludzi w stanie zachwytu przez dwie, trzy godziny, jedynie poprzez elokwencję swojej gry. Ludzie powracali na jego koncerty w dobrym nastroju, zachęcani przez wspomnienie wcześniejszych rozkoszy lub pełne nadziei oczekiwanie. Za każdym razem siedzieli, słuchając muzyki, jakby była to ewangelia, od której zależały sprawy wiecznotrwałe. Za każdym razem pojawiał się ten sam rosnący entuzjazm, który zaczynał się eleganckimi brawami, kończył zaś krzykami zachwytu, gdy artysta powracał na scenę po wykonaniu swego Herkulesowego zadania i dodawał do swego – i tak nader szczodrze zaplanowanego programu – kolejne utwory. Niedbali obserwowali ten spektakl z prostym zdumieniem, w rozumnych budził on zaś cudowny zachwyt. Pan Paderewski interesuje mnie tu z tego powodu, iż mogę odwołać się do tego, jak przy jego pomocy ukształtowała się owa forma rozrywki, która w jego rękach okazała się dla licznej rzeszy publiczności bardziej atrakcyjna niż symfonia, oratorium, a nawet opera. Jakiż ogrom spekulacji i motywowanych ciekawością dociekań recital fortepianowy rozbudza w człowieku, wszystko zaś zaczyna się od instrumentu, który jest medium komunikacji pomiędzy artystą a słuchaczem!”.

Sława, którą Paderewski zdobył w Ameryce jako pianista i kompozytor pomogła mu skutecznie lobbować na rzecz sprawy polskiej po wybuchu I wojny światowej.

Artysta okazał się wybitnym mówcą i charyzmatycznym przywódcą politycznym. Kilka lat później wielkie emocje w Amerykanach obudził fakt, iż pianista został premierem, co doskonale ilustruje artykuł opublikowany na łamach „The Saturday Evening Post” 19 kwietnia 1919 roku pod tytułem Paderewski. Pianista i premier:

„«Państw nie mogą uratować sonaty, frakcji politycznych nie uciszą fugi». Tak napisał jeden z nowojorskich dzienników. Inny określa powrót «króla fortepianu» do Polski jako «przygodę Paderewskiego». Wielu ludziom z trudem przychodzi zaakceptowanie muzyka jako męża stanu. Wynika to z ich ignorancji w dwóch dziedzinach: nie wiedzą, jakie cechy niezbędne są, by być muzykiem oraz jakie cechy niezbędne są, by być mężem stanu. Muzyka to coś więcej niż emocje połączone ze sprawnością palców. Udana kompozycja – a Paderewski zaliczany jest do największych żyjących kompozytorów – wymaga biegłości w zaawansowanej matematyce, talentu architektonicznego, szczególnego wykształcenia technicznego, zrozumienia duchowości społeczeństwa, przede wszystkim zaś ogromnego własnego magnetyzmu. Ostatecznym sprawdzianem, jak w każdej dziedzinie sztuki i biznesu, jest osobowość. […] Bycie mężem stanu to umiejętność inna niż zwykłe zajęcia człowieka, zaś kluczem do sukcesu jest zdolność przemawiania do serca narodu. […] Paderewski zna historię, geografię historyczną, etnologie polityczną, kwestie agrarne, zarządzanie finansami i państwem jak mało kto. Ma fenomenalną pamięć do dat i statystyk. Jest niezwykle uzdolniony językowo. Jako mówca posiada dar elokwencji, która potrafi rozpalać tłumy, chociaż musiał ćwiczyć się w retoryce, by pokonać drobny problem: jest nieśmiały. Pisze mowy po angielsku w stylu, którego wspaniałej siły przekonywania i czystości przekazu niczym z dawnej Grecji mógłby pozazdrościć mu niejeden wytrawny mówca. Paderewski przemawia niczym prorok, rozpalając słuchaczy. Na przyjęciu mówił ostatnio do 15 000 ludzi z takim zapałem, iż słuchacze zaczęli podrzucać talerze. […] Pośród gąszczu polskich partii i frakcji, zarówno w samej Polsce, w Ameryce, jak i we Francji, jest jedynym człowiekiem ponad podziałami, godzi wszystkich, we wszystkich widząc byty podrzędne wobec sprawy najwyższej, jaką jest Niepodległość, o której mówi z wzniosłością godną Jerzego Waszyngtona”.

Dziwne to czasy, gdy pianiści zostają ministrami

Pisarz i dyplomata Jan Gawroński uchwycił emocje, jakie towarzyszyły pojawieniu się Ignacego Jana Paderewskiego w Polsce na przełomie 1918 i 1919 roku, tuż po odzyskaniu niepodległości. W tomie Moje wspomnienia 1892-1919 czytamy:

„Działo się to podczas gorących dni, w których Warszawa witała przybywającego z Zachodu Paderewskiego, poprzedzonego już sławą swej głośnej akcji orędowniczej i jałmużniczej, jaką przez cały przeciąg wojny rozwijał z wielkim skutkiem po obu stronach Atlantyku. Nie można wątpić, iż głównie dzięki niemu imię Polski, bliskie już ogólnego zapomnienia, stało się znowu znanym na Zachodzie, a wolność Polski urosła niespodzianie do jednego z celów prowadzonej przez koalicję wojny. Przyjechał do Polski jako pierwszy z Polaków zza zachodniego kordonu – otoczony Amerykanami, dla których był bożyszczem.

Polska kochała Paderewskiego od czasu jego dwóch wiekopomnych przemówień na obchodach Grunwaldu i Chopina – kiedy to artyzmem swej wymowy i poezją swych myśli wstrząsnął duszą całego narodu, głębiej może niż ktokolwiek w naszej historii.

Toteż przyjazd jego był powodem owacji bez końca, naprzód w Poznaniu, gdzie w drodze kilka dni się zatrzymał, by wśród oddanych sobie poznańskich endeków zorientować się w sytuacji, która nie była jasną i zawierała zarodki możliwych zadrażnień. On, człowiek koalicji i reprezentant Polaków paryskich, przyjeżdżał do Polski rządzonej przez «germanofila» Piłsudskiego. Nie mógł być a priori pewien, jakiego dozna od niego przyjęcia… A Wielkopolanie, rozżaleni na Piłsudskiego za jego rzekomo lewicowe partyjniactwo, niewątpliwie jego obawy jeszcze podsycali. […] Czekaliśmy z nietajoną ciekawością, czy Paderewski zjawi się w Belwederze, gdzie mieszkał Piłsudski i gdzie nasza Szkoła pełniła służbę. Dopiero po kilku dniach wizyta jego u komendanta została zapowiedziana. […] Opowiadano potem po Warszawie, iż pierwsza rozmowa Paderewskiego z Piłsudskim zaczęła się od tego, iż Piłsudski spytał gościa, czyby nie chciał mu coś zagrać na fortepianie, na co miał otrzymać odpowiedź: «Bardzo chętnie, ale o ile pan zatańczy»”.

Paderewski był wspaniałym interpretatorem muzyki Fryderyka Chopina, o którego dziełach Robert Schumann napisał tak często przywoływane słowa: „To armaty ukryte w kwiatach”. Do słów tych nawiązuje francuski pisarz, krytyk literacki i muzyczny oraz poeta Camille Mauclair w liście otwartym do Ignacego Jana Paderewskiego napisanym wiosną 1919 roku:

„Był pan niezrównanym interpretatorem muzyki Chopina, pana starszego brata w rasie i przeznaczeniu: tak jak do niego, i do pana chwała uśmiechnęła się w szerokim świecie; tak jak on jest pan żarliwym patriotą. Pan jednak poznał radość, która nie była mu dana, której brak zaś tak bardzo przyczynił się do tego, iż przedwcześnie zwiądł i zmarł. Brał pan udział w wyzwoleniu i odrodzeniu waszej wspólnej Matki, której całkowicie się pan poświęcił. Dla niej wydał pan całą fortunę, którą zdobył pan dzięki geniuszowi wirtuoza. Z tą samą szczodrością, która cechowała Liszta jako służącego sztuce błędnego rycerza ideału, pan poświęcił się Polsce. W Krakowie odsłonił pan wspaniały pomnik polskiego bohaterstwa, przed tłumem drżącym z radości i przed policjantami ciemiężyciela, bladymi z wściekłości i ogłosił pan, iż pomnik ten został wzniesiony z pieniędzy pochodzących z koncertów u Barbarzyńców. Porzucił pan, z powodu niemieckich zbrodni, klawiaturę fortepianu: pełen nadziei i niepokoju był pan jednym z podróżnych, którzy pokonali ocean, ale nie jako wirtuoz, tylko jako mówca, jako apostoł, jako przywódca zbierający mężów stanu, zbierający legiony, pokonujący wszystkie przeszkody gwałtownością geniuszu altruizmu, który w panu płonął. Sceptycy mogli jedynie próbować zaśmiać się szyderczo, szepcząc: «Dziwne to czasy, gdy pianiści zostają ministrami». Bo oni nie wiedzieli. Ja zaś należałem do tych, którzy wiedzieli – niemal mimo pana, bo pan pracował w ciszy – jak żmudnej i skrupulatnej pracy przygotowawczej, wykonywanej potajemnie, wymagał skutek pana energii, który rozbłysnął, budząc zdumienie. Trochę nas pan jednak oszukał, panie Paderewski, podczas owych długich lat przed wojną, gdy – słynny, wielbiony – wydawał się pan całkowicie pochłonięty sztuką. Idée fixe, ideą jedyną było dla pana wyzwolenie narodu polskiego, idea ta była owym gorącym sercem pana muzyki pełnej blasku, który pana odmienił. Sztuka i polityka były dla pana jedynie efektowną maską na twarzy pełnej bólu. Powiększył pan Chopina głoszonym słowem i grą na fortepianie. Pewnego dnia rzekł pan o nim: «Był genialnym przemytnikiem, który na kartach swej muzyki przemycał ponad granicami zakazaną polskość». W różnicy pomiędzy tym zdaniem i słowami Schumanna, na które zdanie to jest odpowiedzią, objawia się dokładny wymiar pana działań. […] Zrealizował pan zamiary Fryderyka Chopina. Jest pan człowiekiem, który z armat zrzucił kwiaty!”.

Tekst ukazał się w czasopiśmie „Ruch Muzyczny” w numerze #10/2018